SİYASAL İSLAMIN KURUMU CAMİ ASİMİLASYONDAN KORUNMA YERİ CEMEVLERİ

KENDAL DOĞAN

Din, tarihin en ilkel toplumlarında bile varlığını saptayabildiğimiz bir olgudur.(1)

Marx'a göre din, "Din baskı altına alınmış kulun işareti, kalpsiz dünyanın kalbi, ruhsuz durumların ruhudur. Din halkın afyonudur." Tarihsel süreç itibari ile çok eskiye dayanan din olgusu; yığınlar tarafından kavrayış farklılığı nedeniyle, farklı toplumsal ilişkilerin doğmasına neden olmuştur. Bu farklı kavrayış ve anlayış "değişik siyasal iktidar düzenlerinin oluşmasına yol açmıştır."

Farklı kavrayış ve anlayış sonucunda Anadolu'daki egemenliği nedeniyle İslamın siyasal iktidar düzenini nasıl oluşturduğu konumuz nedeniyle önemlidir.

İslam'ın bir devlet ideolojisi olarak tüm kuralları dinsel anlam içermektedir. Oluşan irade, kaynağını Tanrı'dan almaktadır. Tüm hüküm ve emirler Tanrıdandır.

Oluşturduğu siyasal iktidarın kaynağı Tanrıdır. Kurallar şeklinde Kur'an'da yer alan buyruklar tartışmasızdır. Kur'an'da belirtilmeyen hususlar ise "Sünnet" olarak belirtilmiştir. Kuran'da ve Sünnet'te yer alan kuralların tümü bir devlet olma biçimi şeklinde, ŞERİAT olarak ifade edilmektedir.

Devlet olmayı ta başta önüne hedef olarak koyan İslam dini; kurumlarını yaratmada diğer dinlerden farklılığı esas almıştır İslam'ın egemenlik aracı olması, toplumsal ilişkiler sonucunda düzenleyici ya da belirleyici olma isteğinden kaynaklanmaktadır. Fetihlerle sömürgeleştirilen coğrafyalarda egemen olan İslam dini, siyasal anlamda önde olmayı hedeflemesinden dolayı kurumlarını hızlı bir şekilde yaratma yeteneğini de geliştirmiştir.

İlk İslam devletinin başkanı kabul edilen Hz. Muhammed'in ölümünden sonra devlet başkanlığı konumundaki Halifeliği çözüm olarak üretmişlerdir. İslam dininin egemenliğini yaymak her müslümana bir görev olarak yüklenmiştir. Bu durum ise; "Tanrının vekili olan kulları" Siyasal İslam'ın birer bekçisi yapmıştır.

Tanrısal egemenliği esas alan tüm dinlerin aksine İslam, kurumsallaşmada ısrar etmiştir. Bu konuda başarılı olduğu da kabul görmektedir.

Kurumsallaşma adına tespit edilen en önemli kurum Cami'dir. Siyasal İslam'ın çok önemli bir kurumu haline dönüşen camiler günümüzde farklı inanç grubundan insanların asimilasyonu sürecinde önemli görevler üstlenmiştir.

CAMİ

Cami'nin sözcük anlamı bir yere toplayıcı demektir. Tanrının doksan dokuz adından biridir. Arapçada Mescid el-Cami deyimi, bir kentin içinde, cuma namazı kılınan büyük toplum yerini dile getirir." (2)

"Camiler dini fonksiyonlarının yanı sıra İslam devletlerinde eğitim-öğretimin, kültür hizmetlerinde, kamu yönetiminin, adalet hizmetlerinin yerine getirilmesinde ve askeri gayelerde de "hizmet vermiştir."

TARİHTE İLK CAMİ

İslam öncesinde tapınma yerleri olmasına rağmen Cami ya da Mescid niteliğinde olmayan mekanlar söz konusu idi.

"Tarihteki ilk Müslüman Cami, Peygamber Hz. Muhammed'in Medine'ye girerken dört gün konakladığı Kuba'da yapılmıştır." (age) ve bu camiye de Mescid-i Takva adı verilmiştir.

İLK CAMİ ARSASI VE MÜLKİYET DURUMU

Tarihte ilk Müslüman camisi olarak anılan Mescid-i Takva'nın arsası bir tür kamulaştırma yöntemiyle elde edilmiştir.

"Medine'ye girip şimdiki yerine gelince devesi çöktü, Müslümanlar burada namaz kıldılar. Orası ashâbın büyüklerinden ilk iman edenlerden Zürâra oğlu Esad'ın oğulları ki Ebu Ümâme'nin bakmakta olduğu Sehil ve Süheyl adlarındaki iki yetimin hurma kurutmak için kullandıkları bir harman yeriydi. Efendimizin (Hz. Muhammed-KD) devesi buraya çökünce; "Burası bizim durağımızdır. İnşallah buyurmuşlardı." (Aktaran Ayşe) (age)

Bir bölümü "Mezarlık ve Hurma ağaçları" ile kaplı bu araziyi Muhammed "10 dinar" karşılığında kamulaştırmıştır. Osmanlının şeriatçı ve binlerce Kızılbaşın kanının dökülmesine fetvalarıyla neden olan Şeyhülislam Ebussuud Efendi, eskimiş bir caminin yeniden inşası için "İzni Sultansız olmaz, amma eski cami yerinin darlığı, etrafında evler olmak ile ise, ol evler bahası verilip Cebr ile alınmak meşru'dur." diyerek siyasal İslamın önemine işaret etmiştir. (3)

İLK CAMİ TİCARİ MERKEZ

İslam'ın tam olarak egemen olmadığı dönemlerde siyasal İslam'ın merkezi olan Cami, bu işlevini yerine getirirken ilk ticari müzakerelerinde yapıldığı alanlar olmaktadır.

Savaş sırasında veya sonrasında, yaralı olanların bu mekanda tedavi edildi kleri, konukların ya da ticari kervanların burada konaklamaları, Caminin işlevinin ilk dönemlerde bile etkin siyasi ve ticari niteliğe büründüğünü göstermektedir.

"İbn Unays, Huzayl kabilesinden Sufyan'ın başını buraya getirdi ve Peygamberin ayakları ucuna atarak yaptıklarını anlattı." (İslam Ansiklopedisi)

"Avsler Camide yaralarını tedavi ediyorlardı... Bir harp esiri caminin sütünlarından birine bağlanmıştır" (age)

İslam Ansiklopedisi'nden aktarılan ve İslam Hadisçisi Buhari'ye dayandırılan bu alıntılarda görüleceği gibi önemli siyasal merkezlerde sürdürülen tüm faaliyetler camide de sürmektedir.

Günümüzde önemli ticari alanları kapsamında tutan camiler, ilk ortaya çıktıklarında da ticari kimlikleri ön plana çıkmıştır. "Cemaat istediği gibi mescide oturur, veya sırt üstü yatarak sohbet ederdi. (Buhari)... Yabancıların, Halife Omar'ın zamanına kadar, Mescidin bir köşesinde uyudukları görülmüştür... Peygamber, bağışları burada kabul eder, onlar, Sahabeleri-ne dağıtırdı.... Buralardan ticari müzakereler de yapılırdı." (age)

"Müzakerelerin", mübadelelerin iktidar sorunlarının tartışıldığı yer olan camilerin ta başta bir siyasal merkeze dönüştüğü ortadadır.

CAMİ İLK DEVLETİN DE TEMELİ OLUYOR

İslam ilk şekillendiği dönemlerde cami önemli bir mekan , tapınma yeri, ticaret alanı, gösteri alanı olarak kullanılmakta idi.

Ancak; önemli toplumsal ilişkiler tapınma alanı vb. işlevi olan camilerin toplumu ilgilendiren ve yön veren merkezlere dönüşmesine yol açmıştır.

"Cami müminlerin, namaz kılmak için, peygamber etrafında toplandıkları bir yer idi. Peygamber orada vaazını vermekte idi; bu vaazlarda Peygamber, Mü'minleri Allaha itaate davet ettiği gibi cemaatin içtimai hayatı ile alakalı nizamlar da koymakta (Buhari, Salat, Bab 70,71) ve bu şekilde dini ve siyasi Müslüman topluluğunu idare etmekte idi" (İsl. Ans)

İslami yaşam felsefesi,aynı zamanda bir devlet felsefesi olarak da siyasal nitelik kazanmıştır. Bu durum özellikle Osmanlılar döneminde belirgin bir hâl almıştır. "Camiler, bir ibadet mahalli olmaları yanında, müslümanların işlerini gördükleri ve herhangi bir devlet emri veya kararının görüşülüp neticelendirildiği bir yer olarak da kullanılmıştır. Her semtin camine gelen hükümet tebligatı burada halka açıklanırdı." (4)

CAMİ İÇİN YIKILAN, TAHRİP EDİLEN TAPINMA MERKEZLERİ

İslam dinin ortaya çıktığı coğrafyada tapınaklar, mabetler ve benzeri mekanlar tahrip edilmiştir. Bu durum müslümanlar dışındaki tüm inanç gruplarının ortaya koydukları değerleri de yok etmiştir. "Zaptedilen şehirlerde ise Müslümanlar mabetleri müsadere ediyorlardı. (Balazuri, s.120. İ.Ans) Müslümanlar her yerde, bir çok kilisilere el koydular."

İslamın egemen olma hevesi gayri müslümanlara inanç merkezlerini çoğu zamanda "konut alanı" olarak kullanmışlardır. "Ayrıca bu şehrin (Gemlik) iç kalesinde Manastır adı ile tanınan kiliseyi medreseye çevirerek burada öğrencilerin kalacakları hücrelerin yapılmasını da emretti." (Orhangazi-DK) (5)

Özellikle kırsal kesimde yaşayan insanlar hızlı yayılması karşısında zorunlu olarak İslamı seçmişler ve bu yerlerdeki "kiliseler de camiye dönüştürmüştür.

Fatih Sultan zamanında yalnızca İstanbul'da 8 önemli kilise camiye çevrilmiştir. "731 Hicri (1330-31) tarihinde İznik şehri başarılı padişahların uğurlu ayakları ile açılmış...

Burada da derhal cami ve mescitlerin yapılmasına ferman çıktı." (age)

İslamın egemen olması için caminin önemini kavrayan anlayış, talanla birlikte kendi kurumunu hızlıca inşaa etmiştir.

"Biga, yağma izni verilince zaptedilmiş oldu. Timsahları lokma lokma doğrayana kılıçla sonları kötü alanlardan gereken öç alınmış, köle olmaya elverişli olanları tutsak edilip zincire vurulmuş, ev ve barkları ise gazilere, Müslüman halka dağıtılmıştı. Kiliselerle öteki tapınakların mescit haline getirilmesi de buyrulmuştu." (age)

CAMİ YAPMAK ÖZENDİRİLİYOR

İslamın kök bulması ve yaygınlaştırma çabası ile egemenliğin disipline edilmesi bir başka deyiş ile kurumsallaştırılma çabası bu felsefenin iyi aydınlatılması ve sürekli canlı tutul-ması ile ilgilidir.

Bu nedenledir ki cami çok önemli bir kurum niteliğine bürünmüştür. Bu amaçla da cami yapımı özendirilmiştir. Hz. Muhammedin "Bir cami yaptırana Allah cennette ev yaptırır". Sözü oldukça önemsenmiş ve savaşlarda yararlılık gösteren savaş komutanları ya da İslamın yayılışında işgal edilen alanlarda ki ganimetlerden yararlanarak nüfuzlu kişiler haline gelenler bolca cami yapmışlardır.

Muhammed zamanında başlayan cami yapımı Sünni devletler (Emevi, Abbasi, Selçuklu, Osmanlı) zamanında da sürmüştür. Siyasal egemenliğin kurumu olarak cami, Anadolu'nun her yerine inşaa edilerek, diğer inanç gruplarından insanların cemevi, kilise, havra, tapınakları tahrip edilmiştir. Anadolu'nun yerleşik halklarından Ermenilere ait kiliseler hızlı bir şekilde camiye dönüştürülmüştür. 1000'li yılların başında Urfa'lı Mateus Vakainamesinde Sivas'ta toplam 1000 adet kiliseden bahsedilmektedir.

Yukarı Mezopotamya'nın güneyinde Zerdüşt dininin son versiyonu olan Yezidilere ait "Male Are Aziz" olarak isimlendirilen tapınma evleri yok edilmiştir.

Anadolu'yu önce İslamlaştırma sonra da Türkleştirme projesi ile yerleşik halkların kurumları yok edilmiştir. Uluslaşma sürecinde burjuvazinin kendi ulusal pazarını sahiplenme anlayışı Anadolu'daki İslamlaştırma ve Türkleştirme projesini kesintiye uğratmıştır. Ancak ulaşılan süreç tam anlamı ile bir felaket şeklinde değerlendirmek mümkündür. Anadolu baştan aşağıya Siyasal İslam'ın kurumu olan cami ile donatılmıştır.

CUMHURİYET PROJESİ VE SİYASAL İSLAMIN KURUMU CAMİ

Halkların Osmanlılardan kurtulma projesi, Anadolu'da başta Alevilerin büyük bir desteğini almıştır. (Koçgiri ve Dersim başkaldırıları ulusal, istek temelinde gelişmiştir. Ayrı tutulmalıdır.)

Cumhuriyet'in, Osmanlı Devletinin şeriatçı, sömürgeci ve Sünni devlet anlayışına karşı, ortaya koyduğu yeni kurumlar, Sünni anlayışın devam ettiğini ortaya koymuştur.

İlk yıllarda çıkartılan yasalar (Köy Kanunu, D.İ.B. Yasası vb.) Sünni anlayışın ta başta Cumhuriyete egemen olduğunu göstermektedir. Bu konuda daha geniş yazı için Bkz. Pir Sultan Abdal Dergisi Sayı 24)

Siyasallaşan İslam dini, yayılmasının ve güçlü kalmasının kurum olarak camide şekillendiğini tespit etmiştir. Türk-İslam siyasetini egemen kılmak için, devletin bir çok kurumu tarafından raporlar düzenlemekte, Anadolu Alevisini nasıl Sünnileştirilebilirimin yolları aranmaktadır.

"1923 yılında 10 bin civarında olan cami sayısı 2000 yılında 82867'ye ulaşmıştır. (Mescitler bu sayıya dahil değildir.) (Bkz.Tablo 1)

Tablo 3 ise önemli ticari merkezlere dönüşen camilerin ticari alanda da toplumsal barışı zedelediği görülmektedir. Müslüman olmayan inanç grupları ile Alevilerin bu merkezlerde alışveriş yapmadıkları bilinmektedir.

ASİMİLASYONDAN KORUNMA YERİ CEMEVİ

İnsanın doğaya egemen olma çabasının her sürecinde, inançsal faaliyetlerin yapıldığı mekanlar söz konusu olmuştur. Bu mekânların bazıları önemli mimari özellikler kazanırken, bazıları ise hiçbir mimari özellik kazanmadan günümüze kadar ulaşmıştır. Buna en güzel örnek cemevidir. Anadolu'da son şeklini alan Alevilik yaşam felsefesi, inanç mekanlarına çok uzun bir zamandan sonra sahip olmuştur. Zerdüşt dininin temsilcileri ta başta yukarı Mezopotamya'da "Male Are Aziz" dedikleri kutsal ateş tapınaklarında, inançları gereği olarak isimlendirilen bölgede "Cemi malan (cemevi)" adıyla bilenen mekanlarda Kürt Aleviler "cemi Ayin" düzenlemektedir.

CEMEVİ

Cem sözcüğü Farsça'dan Kürtçe'ye yerleşmiş olup ve Kürtçe'de bir araya gelme, toplanma anlamına gelmektedir. "Cem hev, cemi mal, mal are aziz" gibi kutsal mekanlara Mezopatomya'da verilen adlar olarak bilinmektedir.

Anadolu'da Sünni devletlerin egemenliği nedeni ile söz konusu mekanlar bağımsız mekanlar konumunda olmayıp, bir konutun en geniş ve anlamlı bölümleri şeklindedir.

Anadolu Alevisinin kente yoğun göçünden önceki cemevi olarak kullandığı mekan, köyde dede var ise, dedenin evinin en büyük odası, dedesiz köylerde, rehber olarak seçilen kişinin evinin odası cemevi olarak kullanılmıştır.

Doğrudan doğruya toplanma yeri ya da kutsal toplanma yeri olarak ifade edilebilecek cem evleri, yaşadığı uzun sürece rağmen, baskı, korku ve yaşanan kırımlar nedeni ile tüzel bir kişilik kazanmadan Anadolu Alevisinin toplumsal dokusundaki önemini sürekli olarak korumuştur. Anadolu Alevisinin iç hukukunun, yaşandığı mekan olan cemevi aynı zamanda bir ibadet alanıdır.

Cemevi yerine, Anadolu Alevileri tarafından, cem meydanı, Erenler Meydanı, Kırklar Meydanı olarak da isimlendirilen bu kutsal mekan, günümüze kadar (son on yıl hariç) yalnızca bir oda şeklinde ulaşmıştır. Odanın giriş kapısının iç kısmına "Eşik" denir.

Bu odaların ortası DAR kısmı (Dersim ve Koçgiri Bölgesinde DAR-I MANSUR'da denmektedir.) bulunmaktadır. Odanın giriş kapısının tam karşısında bir çerağ (şamdan ya da mum) konarak "FATIMA OCAĞI" temsil edilmektedir. Yine oda girişinin sağ üst köşesine (mevcut yükseltiden yukarıda) Mürşid Postu konur. Mürşid ile girişe göre sağdaki mekan "Çerağ Tahtı" denen bölüme Allah, Muhammed, Ali üçlemesini temsil eden üç fiske (Anadolu'da idare Lambası olarakta adlandırılır) konur. "Çerağ tahtı" olarak isimlendirilen yerin soluna Rehber Postu konur.

Her cem öncesi planlanan odalarda giriş kapısının soluna Kürtçede "Şemuga Sor" ve Türkmen Alevilerinin deyimi ile Kızıl eşik, Niyaz taşı, Meydan taşı denen bir taş konur. Bu makama da Kolu Açık Hacım Sultan Makamı adı verilmiştir. Suçluya ceza bu makam tarafından verilir. Bu makamın solunda ise üzerine oturulmayan Horosan Postunu temsilen bir mum yakılarak bırakılır. Genelde "Evladı Resül" soyundan gelen, insanların cem odalarında yukarıdaki düzenlemeye uygun mekan Cem-i ayine hazır halde tutulur.

Dünya'daki dinlerin heteredokslarında gizlilik her dönem var olmuştur. Anadolu Alevisinin inancını açıkça ortaya koymamasının nedeni onun toplumsal yapısından kaynaklanmaktadır. Gizlilik ona yönelim ile ilgilidir. Korku, baskı, kıyım gizliliği yaşamın vazgeçilmez malzemesi haline getirmiştir.

Gizli yapılan Cem ayinlerin nedeni tamamen korunmaya yöneliktir. Halk arasında "Ali Sırrı" olarak çok önemli konuların konuşulduğu cemlerin ifşasını önlemek amacıyla, gizlilik ilkesi getirilmiştir.

Osmanlının Şeriatçı Sünni devlet uygulamalarının yerildiği, gerekli korunma çabalarının tartışıldığı önlemlerinin alındığı, cemlerin gizliliği bir zorunluluk olarak algılanmalıdır.

Anadolu Alevileri cem odalarını ya da cemevlerini ayların belirli günleri, yılların önemli günlerinde veya her haftanın perşembe günlerinde kullanmaktadırlar.

Dinsel yönü olan günler genellikle kış aylarındaki gecelerde yapılmaktadır. Bu cemler genelde Görgü Cemi (ikrar verme Müsahip tutma) yola girme olarak da anılan bu cemlerde Anadolu Alevisi iç hukukunu yaşama geçirir.

CEMEVİNDE CEMİ AYİNDE UYULMASI GEREKEN KURALLAR

Kutsal mekan hüvviyetine cemi ayinle kavuşan odalar, oturuştan ayinin sonuna kadar bir disiplini ve adapte olmayı gerektirmektedir. Bu kurallar şöyle sıralanabilir:

- Anadolu Alevileri gündelik olarak kullandıkları odalarını Cem sırasında, kutsal bir mekan olarak algılarlar. Bu nedenle cemevine girişte eşik niyaz edilir. Eşik giriş olarak aydınlığa giden yolun başı, arınmak, arıtmak için bir yolculuğun ilk başlangıcı olarak algılanır.

- Kapı girişinde ceme katılacak can eğilir. Toplanan heyete saygısını belirtir. Bu ceme tabi olduğunun algılanmasını istercesine bir dakika bekler.

Anadolu Alevisinde kapı ve eşiğin önemi büyüktür. İhanet eden birisi kapısında ezilmiş ise, eşiğini geçmiş ise herşey unutulur. Dersim ve Koçgirinin köy odalarının zeminine bir şey serilmez. Toprağa olan saygı nedeni ile her akşam kuruyan toprak sulanır, ancak eşik kısmı kesinlikle sulanmaz. Perşembe günleri eşikten geçerken Ya Hızır, Ya Xızıra Boz, Ya Ali vb. yakarışlarla saygı belirtilir.

- Cemevine girerken dede de eşiği niyaz eder kapıyı öper.

- Eşik geçildikten sonra posta oturan dedeye saygı anlamında secde edilir ve yerine oturulur.

- Dersimden göç ederek Divriği bölgesine gelen Şeyh Hesen aşireti mensubu Alevileri, eşiği niyaz ettikten sonra sürünerek (dizlerinin üzerinde) dedenin dizini öper geri geri tekrardan yerini alırlar.

- Cemevinde dinlenen ve dinleyen kesin çizgilerle belirlidir. Sessizlik ve adaptasyon en yüksek noktadadır.

- Cem'e insanlar en temiz giysileriyle gelirler. Yalnız abartıdan kaçınılır. Ziynet eşyaları takılmaz. (Zengin ile fakir ayrımının ortaya çıkma-ması amaçlanır.) Cemevinde ya da ayini cem odasında tüm canlar yüz yüze oturmak zorundadır.

SONUÇ

Günümüz kent şartlarında Anadolu Alevileri cemlerini ve cemevlerini açıkça yapabilir duruma gelmiş bulunmaktadır. Bir çok çağdaş modern mimari özellikleri taşıyan cemevlerinde görgü cemi görülmese de, temsili cemlerle yıllardır süren bir kaosa son verilmiştir. Anadolu Alevileri cemevleri ile cem kültür evi projesini geliştirmişlerdir. Kutsal mekanlar olarak kullanılan ibadet yerleri, inanç merkezleri siyasallaşmadıkları sürece toplumsal barışa zarar vermezler. Ancak söz konusu olan cami, Kilise, cemevleri vb. inanç kurumları insanlar arasındaki barışı, işbirliğini, bir arada nasıl daha iyi yaşanabilirliği araştırdıkları sürece toplumsal yaşama katkıda bulunabilirler.

DİPNOTLAR:

1 - Devlet ve Din, Prof Dr. Çetin ÖZEK, Ada Yayınları, İstanbul

2 - İslam İnançları Sözlüğü, Orhan Hançerlioğlu, R.Kitapevi, 1984, İstanbul

3 - Şeyhülislam Ebusuud Efendi Fetvaları Işığında 16.Asır Türk Hayatı, Enderun Kitapevi, İstanbul

4 - Tacüt-Tevarih, Hoca Saadettin Efendi, Kültür Bakanlığı Yayınları

5 - Osmanlılarda Devlet Teşkilatları ve Sosyal Yapı, Prof Dr. Yusuf Halaçoğlu, TTK Yayınları

KAYNAK: Pir Sultan Abdal Kültür Sanat Dergisi Sayı 43 Mart-Nisan 2001 Sayfa : 37 - 45