Röportaj : Uzun Soluklu Bir Aydın, M. İlhan ERDOST:

"BEN DE ALEVİLER GİBİ ÖZGÜRLÜK SAVAŞÇISIYIM"

Müslüm BAYBURS - KÖLN

Yazar Muzaffer İlhan Erdost Mart ayı içersinde Almanya Alevi Birlikleri Federasyonu 'na bağlı NRW derneklerinin organize ettiği 'Sivas ve Gazi Olaylarının Perde Arkası' konularında söyleşiler yapmak üzere Almanya'daydı. Ünlü yazar, Alevi Derneklerinde söyleşi yapmasının nedenini, kendisinin de Aleviler gibi özgürlük savaşı verdiğini ve bu savaşı verenlerle birlikte olduğunu söyledi. Aleviler'in yoğun ilgi gösterdikleri söyleşiler NRW'de AABF'ye bağlı toplam 16 dernekte yapıldı.

Sayın Erdost'un bu söyleşisi, kendi anlatımına göre Alevilerin Sesi Dergisinde eksik yayınlanmış ve böylece verilmek istenen mesaj amacına ulaşmamıştır.

Biz de Saym Erdost'un dergimizde yayınlanması için yeniden gözden geçirerek kaleme aldığı bu özgün söyleşisini aynen yayınlıyoruz.

****

Sivas ve Gazi Olayları diğer konularda olduğu gibi gündemden düşürüldü. Olayların failleri gereken cezaları almamalarına rağmen. Olaylar kamu vicdanında aklandı mı?

- Özellikle siyasal ve toplumsal anlamda amaç güdülerek gerçekleştirilen öldürümlerin şu ya da bu biçimde ve özellikle kamu vicdanında aklanması sözkonusu olamaz.

Yasa ve yargı açısından suç oluşturan bir eylemin cezalandırılması, ceza verilmesi ve cezanın çektirilmiş olması da, bu tür öldürümlerde ellerini dillerini kana bulayanları "aklayamaz". Onlar insanlaşan insanlığın vicdanında sürekli sorgudadır, sürekli yargıdadır.

Unutturulmak isteneceği açık. Ama unutmak, öldürümlerin siyasal ve toplumsal anlamda hedefinde olan bizler açısından bugünden yarına olanaklı olabilir mi? Doğal ki, öldürümlerin arkasındaki amacın, bizim siyasal düşüncemize, geleneksel inancımıza, kültürümüze, yani tek tek kişisel kimliğimize olduğu kadar, bir bütün olarak topluluklara ve onların geleceğine yönelik bir amaç olduğunun bilgisine ve bilincine varmış, bu bilgiyi ve bilinci kişisel olduğu kadar toplumsal ölçekte geliştirmiş ve güçlendirmiş olursak, biz unutmayız, bize unutturamazlar.

* Olayların perde arkasında neler var?

"Perde arkası" deyimlemesi benim değil, kısa sürede bir dostlukla gelişen sevgili dostum Veli Aydın'ın. Ankara'da İlhan ilhan Kitabevi'nde Veli bey ile değerli dost Ali Rıza Erkan beyi görmüş, kendilerine Sivas ve Gazi olaylarıyla ilgili kitabımı vermiştim. Veli bey uçakta okumuş. Benden telefonla 12 Martın (Gazi olayları) yıldönümünde Duisburg'da bir konuşma yapmamı istemişti. Daha sonra konuşma programı genişlemiş ve başlığı Veli Aydın belirlemiş: "Sivas ve Gazi Olaylarının Perde Arkası". Benim kitabımın tam adı: "Türkiye'nin Yeni Sevr'e Zorlanması Odağında Üç Sivas". Bu kitapçığımın ikinci yazısı (ki, bu konudaki ilk yazıdır), "Sivas'tan Gaziosmanpaşa'ya" başlığını taşıyor. Üst başlığı ise, "Faşistleştirmede özel yöntemler, yeni uygulamalar". Bu konuda daha sonra yazdığım yazıların ve yaptığım konuşmaların başlığını da burada belirteyim: "Küreselleşme Sürecinde Sivas'tan (3 Eylül 1978) Sivas'a (2 Temmuz 1993) Aleviler ve Teokratikleşen Faşizm"; "Sivas ve Gazi Olayları Emperyalistlerin Petrol Kavgası", sonuncu yazı da: "Oy Sivas!.. Koca Sivas! .. "

Sanırım bu başlıklar bile, Sivas ve Gazi olaylarının, tek boyutlu, Sivas'ta yalnızca bir şeriatçı ayaklanma, Gazi de yalnızca faşist bir saldırı olmadığını, bunlarla birlikte, derinliğine ve genişliğine, iç ve dış amaçlarla yumaklaşan karmaşık bir dizi amacı da içinde taşıdığını bize duyumsatır.

1993 Sivas olayları, Körfez Savaş'ıyla birlikte, Kuzey Irak'ta, Irak Kürdistan'ında, ABD 'nin egemenliğinde Çekiç Güçün yarattığı bir otorite boşluğmun doğurduğu sonuçlardan; Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Adriyatik'ten Çin Seddi'ne, Balkanlar, Türkiye, Kafkaslar, Orta Asya'yı içersine alan ve ABD'nin geliştirdiği yeni dünya düzenine koşut olarak Türkiye'ye dayatılan yeni stratejilerle birlikte oluşan sorunlara değin, bir dizi dış etkenin iç etkenlerle kesişmesinin sonucu olduğu kadar, 1950'lerden beri geliştirilen dinin canlandırılması politikasının, dini canlandırma politikası adı altında Sünni İslamın siyasallaşmasının, dolayısıyla tarikatların de facto (fiilen) siyasal yaşamda etkinleşmesinin de sonucudur. İç ve dış gericilik, burada, birbirlerinin aracı ve amacı olarak kenetlenmiştir. Gazi olayında da öyle. Birini görmek, ötekini gözardı etmek, bizi yanılgılara götürür.

* Almanya'daki Alevi derneklerinde konuşmalar yapıyorsunuz, yapacaksınız, değerlendirir misiniz?

- Faşist hareketin, alevilere, solcu ya da sosyalistler olarak; teokratik ( şeriatçı) hareketin, gene Aleviler'e, materyalizmin, ateizmin (tanrıtanımazlığın) ilk basamağı olarak saldırdıkları biliniyor. Birinci kuşak saldırıları, Eylül 1978'de Sivas'ta, Aralık 1978'de Kahramanmaraş'ta, Mayıs-Temmuz 1980'de Çorum'da halk yığınlarına yönelik saldırılar olarak yaşadık. O zaman, MHP sözcüsü, "Bir ideolojinin taraftarları, bir mezhep taraftarı katlediliyormuş gibi gösteriliyor" demişti. Bir başka deyişle, Alevilere yönelik saldırıların, bunların "Alevi" kimliklerine değil, "solcu" politikalarına yönelik saldırılar, katliamlar olduğu ifade edildi. Ama burada, Sünni kitleyi, kitlesel olarak harekete geçirmek için, "cami"ler temel alındı; Aleviler, camiIere saldıran "dinsiz kafider" olarak karalandılar. Dolayısıyla, saldırılar, kitlesel gücünü, dinsel gericilikten, tarikat ve cemaatlerin siyasallaşan egemenliğinden aldı.

İkinci kuşak saldırılar, yani 2 Temmuz 1993 Sivas, 12 Mart 1995 Gazi, Şubat-Mart 1996 Sivas kırsalı, Alevileri, "PKK" ile, "terör"e destek vermekle suçlayan yapay bir "neden"e dayandırıldı. Kendine doğal yaşam olanağı sağlayan dağların yüksek yerlerine çekilenler ile, kendilerine yeni yaşam koşulları sağlayan kentlerde toplaşanlar, genel seçimlerde oyların solda toplanmasında belirleyici bir çoğunluk sağladıkları yerde, bu kez "bölücülük"le suçlandılar, ve saldırının yeniden hedefine kondular. Ama burada da, "laik" kimlik, saldırının hedefi oldu. Sivas'ta, "Müslümanlara" başlığı ile dağıtılan bildiride, "Nisa Suresi"nden alınan, "İman edenlerin Allah yolundaki savaşı" olarak nitelenecekti, gencecik semah dönen kızların yakılarak ve boğularak öldürülmesi.

Bütün bu olaylarda, "Alevi" kimliğine siyasal eşitlik tanıyan "laik"liğe, "laik"liğin temeli olan ve "dinsel" eğitimi dışlayan bilimsel eğitime ve dolayısıyla bilime, bilimi en gerçek yol gösterici olarak toplumsal gelişmenin temeline oturtan "sol" siyasal ideolojiye saldırılar, halk yığınlarına yöneldiği zaman, hedefine Alevileri koydu. Aleviler, dağıtılmak istendi, Sünni tarikatların içinde Alevi kimliği eritilmek istendi. Ama bir şey gerçek ki, laiklik, ideolojik olarak sosyalist bilinçte, geleneksel olarak Alevi kitlesinin kendisinde korundu, irticaya, teokratik faşizme karşı bir set, bir duvar, denebilirse bir kale oldu.

Alevi dernekleri, bu birliği, bu birlikteliği, dağılmaktan, şu anda birlikte yaşamını paylaştığı yeni toplum tarafından emilmekten, ve tüm kültürel ve geleneksel değerleriyle yok olmaktan kurtarıyor. Almanya'da olduğu gibi güçlü bir gericiliğin karşısında, kendi varlığını, kendi varlığıyla birlikte, kendi anayurtlarında laikliği, demokrasiyi, özgürlüğü koruyorlar. Ben de bir bakıma bu savaşımın, şoven faşizme, teokratik faşizme, emperyalist faşizme karşı, özgürlük savaşımının bir öğesi olarak, bu savaşımı verenlerle birlikteyim.

* Türkiye'deki son ekonomik bunalım, vatandaş Memed Efendinin sırtına bindi. Son krizi değerlendirir misiniz?

- Son "kriz", uluslararası sermayeye kumanda eden devletlerin, IMF ve Dünya Bankası aracılığıyla, Türkiye'yi ekonomik anlamda ve belirleyici ölçüde güdüledikleri politikaların periyodlarından biri. Öyle anlaşılıyor ki, IMF, her gün değil, her saat, her dakika "devalüe" olan "Türk lirası"na "kefen giydirme" dayatmasına siyasal iktidarın "diretmesi" karşısında, bir başka yöntemin uygulanmaya konmasının koşullarını oluşturdu. Bazı yabancı bankalar hızla Türkiye döviz piyasasından çekildi; içerde internetleri başında uzman kadrolarıyla büyük ölçekte para transferleri yapıldı; para oyunlarıyla valizlerini doldurmuş olanlar, "bavul ticareti"ne yaklaşan oyunlara yöneldiler; aylık masraflarını karşılamak için ceplerinde taşıdıkları parayı erimekten kurtarmak için küçük tasarruf sahipleri döviz ofislerinin önüne yığıldı. Genel bir savaşın ilk günlerini anımsatır biçimde bir kargaşa ve koşuşma, de facto (fiilen) % 20-25'lik devalüasyonu yaşamımıza oturttu. Siyasal iktidarın doğrudan yapmaktan kaçındığını, sözde "serbest pazar" kendiliğinden gerçekleştirdi; siyasal iktidara da, devalüasyonu "stabilize" etmek düştü.

Ama işin aslı, tarihsel sürece dayanıyor.

Dünya Ticaret Örgütünü (DTÖ) doğuracak olan Tokyo Raundu'nda (1973 - 1979) alınan karar ile, Türkiye'de devlet satınalımlarının azaltılması, tarımsal üretime desteğin azaltılması, tarımsal ürünlerin fiyatlarının aşağı çekilmesi, işçi ücretlerindeki artışın önlenmesi, IMF tarafından 24 Ocak Kararları olarak Türkiye'ye dikte ettirildi. 24 Ocak Kararları olarak Türkiye'nin imzaladığı Tokyo Raundu'nun kararlarını, Türkiye'de demokratik kurallar içinde, demokratik yöntemlerle uygulama olanağı yoktu. Bu nedenle demokratik yöntemlere son verilmesinin toplumsal koşulları yaratıldı. 12 Eylül (1980) askeri darbesi ile Parlamento feshedildi, siyasal partiler kapatıldı, grev ve toplu sözleşme yasaklandı. IMFnin dikte ettirdiği kararlar sayesinde, uluslararası sermayeye kumanda eden güçler (devletler), ülkemizde, sözde kurtarmak istedikleri demokrasiyi gerçekte katlettiler. Seatle'da, Dünya Ticaret Örgütü'nün Milenyum Raundu, tepkiler ve anlaşmazlıklar nedeniyle, karar almadan dağıldı. Programına aldığı "kararlar" ise, bir yandan ABD ile Türkiye arasında imzalanan "İşbirliği ve Ticaret Anlaşması" ile, bir yandan da IMF tarafından Türkiye'ye uygulatılıyor. Uluslararası sermaye, hemen her şeyimizi alıyor. Ekonomik varlığımız, ağır sanayiden tüketim sanayisine, iletişiminden ulaşımına, enerjisinden ekmeğine, suyundan toprağına, özelleştirme ve borsa / hisse senetleri yöntemleriyle talan ediliyor. Tam da "kendi vatanımızda vatansızlar gibi" dizesindeki konuma, bu kez uluslararası sermayenin kuşatmasında yaklaşıyoruz.

"Son kriz", bu sürecin "küçücük" bir öğesi.

* Türkiye'deki sistem hiyerarşiye ve emir komuta zinciri üzerine kurulu olmasına karşın, Halis Özkan'ın Cumhurbaşkanına sokak ağzıyla tavır koymasını nasıl değerlendirirsiniz?

- Sorunlarımı, kişilerle, kişisel davranışlarla açıklamaktan kaçınırım. Burada, "kişisel" bir tavır sözkonusu olduğu kadar, olayın geçtiği yer ve bu "ağzın" karşısına aldığı kimlik açısından, sorunun, kişiselliğini aşan, toplumsal yönüyle bizi ilgilendiren bir boyutu olduğu için ve bu çerçevede sorunuzu yanıtlamak isterim.

Sorunuzda, sistemin, Türkiye'de, "hiyerarşiye ve emir komuta zinciri üzerine kurulu" olduğunu söylüyorsunuz. Demek ki, burada, sistemde, bir altüst oluş olmasa bile, sistem içinde bir bozulma olduğu söylenebilir. Örneğin, Gazi olaylarından bir ay kadar önce, eski MİT ajanı Mahir Kaynak, Cumhuriyet'te yayınlanan bir konuşmasında, ABD'nin Ortadoğu'ya vermek istediği "yeni şekil" dolayısıyla, "Ordu-ABD gerginliği" yaşandığını ekliyordu. Bilmem sistemin değişen hiyerarşisi ve emir komuta zincirine karşıt bir politik farklılaşmanın varlığını, bu küçük açıklama ile size duyumsatabildim mi?

* Aleviler'e karşı son dönemde baskılar arttırıldı. Diyanet İşleri Başkanlığı Cem evlerini ibadet yeri kabul etmiyor ve bu nedenle de Ankara Valiliği, Cem evlerine karşı çıkıyor. Bunun anlamı ne?

- Diyanet İşleri Başkanlığı, 3 Mart 1924'te kaldırılan "Şeriye ve Evkaf Vekaleti"nin yerine konuldu. Merkez kadrosu dışında il ve İlçelerde müftülerden oluşuyordu. Başlıca görevleri, namaz saatleri gibi dini saatleri, oruç gibi dini günleri, Şeker ve Kurban gibi bayram günlerini belirlemek, toplulukların ortak ibadet yerlerinde, camilerde, hocaların halka sunacağı "hutbe"lerin metnini hazırlamaktı. 1950'den, yani Demokrat Parti'nin iktidara gelmesinden sonra, bu kadro, cami imamlarıyla genişledi, bütçesi büyüdü, ve ulusun her dinden, her mezhepten alınan vergileri, bir mezhebin ve giderek bazı tarikat ve cemaatlerin, hem öteki din ve mezhepler üzerinde baskı oluşturmasına ve hem de bu tarikat ve cemaatlerin siyasal bir güç haline gelmesine maddi olanak sağladı.

Marx'ın "yabancılaşma" teorisini, burada, mezhep boyutunda, Aleviler yaşıyor. Yani Aleviler'in, kendi emeklerinin eşdeğerleriyle ödedikleri vergilerin bir kısmı, kendilerinin geleneksel kültürlerini ve inançlarını ifade edebilmelerine engel oluşturan bir mezhebin siyasal gücüne dönüşüyor.

Kemal Atatürk, Söylev'de, bünyesinde farklı dinden ve inançtan toplulukları barındıran bir devletin dini olmasının, düşünce ve inanç özgürlüğüyle bağdaşmayacağını vurgular. Laik bir devlette, inanç özgürlüğünün anlamı, hangi inançtan olursa olsun kişinin ve toplulukların, inancını özgürce ifade etmesi ve bunu ifade edecek araçlara özgürce sahip olması demektir. Ayırdedici özellik, inancın siyasallaşmasıdır. Bu, siyasal ve ideolojik kimliklerin, inanç aracılığıyla kullanılmaması, inancın siyasetin aleti olmaması, inancın inanç olarak ifade edilmesidir. Bir inancın ifade edilmesi, özellikle siyasal amaçlarla bir başka inanç tarafından baskılanıyorsa, orada laik bir sistemin uygulandığından sözetmek olanaksızdır.

* Laik devlette Diyanet İşleri Başkanlığı'nın yeri, fonksiyonu nedir, ne olmalıdır?

- Diyanet İşleri Başkanlığı'nın nasıl doğdugunu, başlangıçtaki görevlerini açıkladım. Cumhuriyetin ilk döneminde, dini, tarikatların baskısından kurtarmak, ve dolayısıyla dinin siyasallaşmasını önlemek gibi bir görevi vardı. Bugün ise, tarikat ve cemaatler, Diyanet İşleri Başkanlığı'nın şemsiyesi altında hemen her mahalleyi, hemen her köyü, baskı altına almasının aracına dönüşmüş durumda. Yeni çözümler üretmek gereği vardır. En azından kent, kasaba ve köylerdeki din görevlilerinin giderlerinin yerel yönetimler, tarafından karşılanması yoluna gidilebilir. Dolayısıyla her topluluk kendi inancı doğrultusunda, inançlarıyla ilgili görevleri yerine getirenlerin giderlerini karşılayabilir.

* F Tipine karşı halk, Türkiye tarihinde görülmediği kadar duyarlıydı. Elele, kolkola, fakat sonuçlar ortada. "Hayata dönüş" Operasyonuyla halk tepkisi bastırıldı. Operasyon, hayata dönüş operasyonu olarak nitelenebilir mi?

- F Tipi cezaevleri, Birleşmiş Milletler standart kurallarına aykırı. İkincisi, Terörle Mücadele Yasası'nın 16. maddesinde belirtilen modellere göre, yani tutukluyu ve hükümlüyü tecrit etme amacıyla projelendirilmiş ve yapılmışlardır. Özünde ve esasında hücre tipidir ve hücreler toplamından oluşur.Burada tutuklu ve hükümlü, dış dünyadan, tüm iletişim olanaklarından, içerdeki tutuklu ve hükümlülerden tecrit edilmiştir. Bir kişinin kimliğini koruyabilmesinin koşulları elinden alınmakta, tutuklu / hükümlü her türlü baskıyla karşı karşıya getirilmiş bulunmaktadır. Bu nedenle de, bu cezaevlerinin fiziksel yapısı değiştirilmeli, tutukluların / hükümlülerin ortak mekanları olan, en azından üç tek kişilik ve iki üçer kişilik birimler geceleme yeri olarak kullanılmalı, ama burada bulunanlar, günboyu birarada olabilecekleri ortak bir avluya kavuşturulmalı, dış dünya ile iletişim olanağı sağlanmalıdır.

F Tipine karşı başlatılan açlık grevi ve ölüm orucu, aslında operasyon öncesi de amacına ulaşmış, kamuoyu, bu konuda yeteri kadar bilgilenmiş ve bilinçlenmişti. Tam da anlaşma sağlanacağı aşamada görüşmeler kesildi. Bir operasyon hazırlığı yapıldığı duyumsanıyordu. Ne var ki operasyonu gerektiren bir durum yoktu. Anımsayalım: Eskişehir E- tipi Cezaevinde açlık grevinin 35. günü, tutuklu / hükümlüler Aydın E Tipi Cezaevine nakledilmişlerdi. Burada da, tutuklu / hükümlüler F Tipine de nakledilebilir, karşı konulması durumunda, operasyon için bir "gerekçe" doğardı. Böyle olmadı, bir gece, yirmi cezaevine düzenlenen baskınla, koğuşlara ateş açıldı, gaz bombaları atıldı, ve ardından cezaevlerinin duvarları yıkılmaya başlandı. Otuzdan fazla tutuklu / hükümlü yaşamını yitirdi. Ya da bilerek öldürüldü. "Hayata dönüş" adını, yaşamdan koparılan gençlerin cesetleri yalanlıyor.

Adalet Bakanının sözleriyle, operasyona başlamadan önce "çok daha fazla ölüm bekleyenler"in bu operasyonun adını "hayata dönüş" olarak koymaları, bir "istihza"yı içersinde taşıyor.

Özellikle de terör eylemlerinin azalmaya başladığı, toplumsal barışın yeniden güçlendirilmesi gerektiği bir sırada, gündeme "tabut"lardan bir "hayata dönüş" çelişkisini oturtmak. doğal ki, Dünya Ticaret Örgütü'nün Milenyum Raundunun bir devamı olan Nice'de de karşılaştığı tepkilerin bir bakıma direniş kaynağını kurutmak amacını da içinde taşıdığı düşünülebilir kanısındayım.

* Halk Avrupa Birliğine girmek istiyor. Neler bekliyorlar?

- Halkın Avrupa Birliği'nden beklentileri, hemen her yöreye, her topluluğa, ve doğal ki her kişiye göre farklı. Avrupa Birliği, ekonomik birlik temeli üzerinde istikrara kavuşmuş siyasal birliği amaçlıyor. Bu birlikle bütünleşecek olan Türkiye, hemen her yönden zorlanıyor; bir sorun çözülürken, bir başka sorun istikrarı bozmaya yetiyor. Kim kiminle nasıl oynuyor, gizli kalıyor. Avrupa Birliği, "öğrencisi" Türkiye'yi kara tahtaya kaldırır gibi sürekli sorgular bir yöntem uyguluyor. Birçok sorunun Avrupa Birliği üyesi olarak çözümlenmesi bence daha doğru olacak. Çünkü o zaman, Türkiye, en azından bölünme kaygısından, toprak yitirme korkusundan kurtulacak.

Doğal ki, Avrupa Birliğinin içten düşüncesi de, Türkiye'nin şu ya da bu biçimde bölünmesi ve toprak kaybı değil de, ekonomik birlik temeli üzerinde siyasal birliğin ve istikrarın sağlanması ise ...

Pir Sultan Abdal Kültür Sanat Dergisi - Sayı 43 / Mart-Nisan 2001 Sayfa: 9 - 16