DERSİM ÜZERİNE PASLAŞMA

Hüseyin AKAR

İki ayda bir çıkan " YOL " Dergisinin 7. sayısında, Cemal Şener'in "Alevilerin Etnik Kimliği" başlığı altında bir yazısı yayınlandı.

Bilindiği kadarıyla Şener'in çalışması, daha çok "Alevilik" üzerindedir. Şener gibi bir çokları yaşayamadığı Alevi inancını "ehlibeyt" yolunda Hz. Ali'ye dayamak ister. Ne ki Aleviliğe kaynak aramak için düştükleri Arap çölünde, "Sünni" Hz. Ali ile karşılaşmaları kaçınılmaz olur. Böylece bir belirsizliğin içine girer, Alevileri bir yerlere yamama istekleri coşar. Ne aradıklarını bilemedikleri için de bulduklarının ayırdına varamazlar. Vardıkları Şii-Sünni yol kavşağında "yolsuz" düşüncede yeni edinimlere, yeni savlara, yeni anlaşılmazlara sürüklenmeleri kaçınılmaz olur ..

Şener yazısına, "Etnik" ve "dinsel" dil ayrımına birer satırla yer verdikten sonra, Martin Van Burunessen'den şu alıntıyı yapar:

"Ritüel dili olarak yalnız Türkçe kullanan ve hatta çoğu Türkçe aşiret adlarına sahip olan Kürtçe ve Zazaca konuşan Alevilerin varlığı...Hem Türk, hem de Kürt milliyetçilerinin bu grupların muğlak kimliklerini kabul etmekte güçlükleri olmuş ve bunlar, sıkıcı ayrıntıları örtbas etmeye çalışmışlardır.."

Dersimlilerin nerden geldikleri sorusuna, resmi tarih ekolüne bağlı olanlar, liberaller, bir çok Türk akademisyenince bu soruya verilen cevap; bunların Kürtleştirilmiş (ya da Zazalaştırılmış) Kızılbaş aşiretleri olduğudur."

Burunessen; Alevilerde inanç dili olarak Türkçe kullanıldığını, Türk ve Kürt milliyetçilerinin kimliklerini kabul etmekte zorlandığını, Türk resmi tarih ekolüne bağlı olanların, "Dersimlilerin Kürtleştirilmiş Kızılbaş Türk aşiretleri" olduğunu düşündüklerini belirtiyor.

Şener, Burunessen'nin bu satırlarını şöyle yorumlar;

"Burnessen'in yukarıda yazdıklarından şu sonuçlar çıkıyor;

a) Kürtçe ve Zazaca konuşan Aleviler'in neredeyse tamamı Türkçe konuşuyorlar

b)"Bu yazılanlardan bazı çıkarsamalar yapmak gerekirse; Aleviliğin Türklerle tanışması İslamla tanıştığı 10-11.Yüzyıla dayanır. Demek ki bu kitle (Alevi Kürtlerden söz ediyor h.a) Alevilerle tanıştığı yıllarda Türkçe konuşuyormuş ...

Bu dar alanda bu büyük netice, yazarı Burinessen'e değil, yorumu getiren Şener'e nasip oluyor!

Yazı, Dersim üzerinde "etnik" paslaşmalarla sürdürülüyor. "Alevilerin Etnik Kimliği" amacından saptırılarak, belirtilen konuda, yetkili-yetkisiz kişilerden alıntılara, kendine özgü anlamlar yükleyerek mantık sınırlarını zorluyor. Pasıaşmaları Dersim halkının etkinliği üzerinde yoğunlaştırıyor. Şöyle ki;

Dersim Halkının "önceleri Kızılbaş Türk aşiretleri olduğu" sonradan Kürtçe öğrendikleri varsayımı, tüm Alevilerin Türk olduğu" ile de yetinmeyerek, "Kürtlerin Türk olduğu", "Kürt kimliğinin inkarı"nı yineliyor. Yazının içeriğinde yer yer "Dersim Alevilerinin etnik kimliği" ile ilgili, gereksiz, yanlış karmaşık yaşam dışı yakıştırmalara da yer veriyor.

Özetlersek Şener, "Alevilerin Etnik Kimliğini" araştırayım derken; "Ana dil" ile "inanç dilini" Türk ile Arabı, Kürdü, yerindeyse "sap ile samanı" saz ile kemanı karıştırmış. Dersim Aşiretlerinin ana dillerini "yok sayarak "inanç dili Türkçe" ya da "Kürtçe gulbang yok" diye "Dersim Aşiretlerinin Türk oldukları" varsayımına gidiyor. Bu varsayımı yönünde amacına yönelik bir alıntı yapar:

Burinessen, Dersim bölgesini iyi bildiğine inandığı iki kişiyi gösteriyor .. Nuri Dersimi ve Eski Erzincan Valisi Ali Kemali. Bunlar "hiç Kürtçe gülbank yoktur" demişler. Bu yanlış tesbit Şener'in doğumundan sonrası için kısmen geçerli. Başka bir söylemle Dersim için değil Tunceli inanç dili için geçerli. Dersimlileren inanç dili, anadili Dimili' dir.

Diğer yandan "Dersimi en iyi bilen" dediği bu iki kişi Dersim Aşiretlerinin Kürt olduğunun savunuluculuğu ile ünlü. İkisi de (özellikle Dersimli) Dersim gerçeğinin içinde bulunmuş, Dersim yaşamının en güvenilir tanıkları .. Araştırmaları, bulguları, savundukları yaşam gerçeklerini yazdıkları için, ırkçı-inkarcı ekolün boy hedefi olmuş. Madalyonun bu ön yüzünü gizlemek, bunları salt "Kürtçe gülbenk yok" la anmak büyük çelişki ve de haksızlık. Ana unsurlardan yoksun bir "varsayım" inandırıcılıktan uzak olur. "Alevilerin Etnik kimliği" başlığı altında Alevileri tek soya indergeme, en az bin yıllardan bu yana Kürtçe konuştukları bilenen Dersim Alevilerini "Türkmen Aşiretidirler, sonradan Kürtçe öğrenmişler" gerekliliği "Kürt Kimliği"ni yadsıma çabası öncelikle Alevi yaşam felsefesi ile bağdaşmaz.

Yazarın yaşam gerçeğinden soyutlanan bu sanal varsayımlarına katılmak olanaksız. Yanıt vermek belki şaka ile karışık olur ki, bu da becerilmesi güç "Nesin" ustalığını gerektirir.

Ne ki "Dersim'den Portreler" kitabımda boy veren, Dersimli yazar Şener'i, Dersim Alevileriyle ilgili yerel gerçeklerle yüzyüze bırakmanın yararlı olacağını düşünüyorum.

Dersim Aşiretlerinin asırlara uzanan bir yaşam gerçeği var. Öncelikle "Türk Aşiretleri sonradan Kürtçe öğrenmişler" savı, yaşamı süren "Kürt realitesine" aykırı. Diğer yönden "yoktan var olma" bilime ters. Bu varsayım bundan sonra kimi bilgi yarışmalarına konu olursa şaşmam.

Örneğin sormazlar mı? Türk Kızılbaş Aşiretlerini kim Kürt yaptı?

Bunlardan hangisi doğru? 1) Araplar 2) Osmanlı 3) İslam 4) C.Şener

Sunucu, heyecanı doruğa taşırken hecelemez mi?

C. Şener mi muuuu aacaaabaaa?

"Yarenlik" bir yana detaya girmeden, yukarıda; a) b) c)'de saptanan varsayımlarını değerlendirirsek Şener;

"Türklerin İslamla (yani Arapla Arapça ile) tanışması 10-11. yüzyıla dayanır. " diyor. Peki o tarihten bugüne dek, Türkler de, Kürtler de Kuranı Arapça değerlendiriyor, ezanı Arapça okuyor. Yani "Ritüel" denen inanç dili Arapça oluyor. Yaşantı gerçeği bu. Bu gerçekten hareketle, biri kalkıp Türklere veya ibadetini "Arapça" yapan başka bir ulusa "siz Arapsınız, anadilinizi sonradan öğrendiniz" diyebilir mi? Derse ciddiye alınır mı?

Türk olmayan Alevilerin, ibadetlerini ana dilleri dışındaki bir dille yapması da doğal.

Dersim gibi anadili Kürtçe olan yerlerde Şeyh-Seyitler, anadili kullanımları, biraz da ayrıcalıklarını, bilgeliklerini gösterme çabasından kaynaklanır, Kaldı ki Dersim Aleviliği İslamla sınırlı değil, daha öncelere dayanır. Heterodoks bir inanca sahip olan Dersim Halkı ibadetini anadili olan Dersimce ile yapar. Ancak Mürşit, pir önderliğinde başka dillere de uyum sağlar.

Hep geri adımla zaman geçirenlere, gerçekleri arayanlara anımsatmakta yarar var. Düne değin Kürt kimliğini inkar eden resmi görüş değişti. Bugün çoğu kamuoyu, devlet adamı, GK, Cumhurbaşkanı (Demirel bile) "Kürt Realitesini" kabul etmiş durumda. M. Yılmaz "AB yolu Diyarbakır'dan geçer" diyor. Bu uğurda çok uğraş verildi, olumlu olumsuz dersler alındı. Şener bu gelişmeden "bihaber" olabilir mi?

"Sosyolog, din bilgini M. E. Bozarslan Kürtçe alfabe yazdığı için 1968 yılında tutuklanır."

Cumhuriyet savcısı, sorgu sırasında son derece kızgın bir tonda azarlar;

- Bu nedir? Diye sorar M. E. Bozarslan'a, O:

-'Alfabe efendim' yanıtını verince Savcı küplere biner.

-'Nasıl olur? Kürt diye bir millet mevcut değil ki alfabesi olsun' .. M. E. Bazarslan gayet sakin bir tavırla;

-'O halde siz kendinizi üzmeyin savcı bey. Madem ki Kürt yoktur, dili yoktur inanın ki şu elinizde tuttuğunuz alfabe mevcut değildir. Bari brakınız da evime döneyim. Mevcut olmayan şeyler için birbirimizi üzmek anlamsız' yanıtını verir.

Bu köprünün altında çok sular aktı. Bir gerçeği, var olanı inkarın kimseye yararı yok. "Türk olan Aleviler 10-11. yüzyıldan sonra Anadolu'ya gelip Kürtçe öğrenmişler" savı inandırıcı olabilir mi? Peki nedir bu "demode" ırkçı devşirmeler?

Aynı şekilde, "Kürt bölgelerinde yer ve aşiret adlarının Türkçe olduğu savı gerçeği yansıtmıyor. Yer veya aşiret adlarının değiştirilerek orijinallerinin göz ardı edilmesi, pok çok yazar başta olmak üzere çok kişiyi (bilerek-bilmeyerek) bu yanlışa sürüklüyor.

İstanbul'da oturan iki kişi aralarında tartışır. Biri;

'Mısır çarşısında kış kapısında zincir yok" der, diğeri;

'Hayır, Mısır Çarşısının kapısında zincir yok' der. Yanlarında geçen birine sorarlar, adam;

'Yaho Mısır Çarşısı aha şurada gidin kapısında zincir var mı yok mu? Bakın', der. Gider görürler. Yok diyen kişi zinciri görür, anında kapıya dayanıp zinciri arkasına alır.Arkadaşına seslenir;

'Bak kapıda asılı zincir görüyor musun? Yok dedim ya.'

Son yıllarda çoğu "Araştırmacı-tarihçi" yazarın benzeri gerçekleri arkasına almaları anlaşılır gibi değil. "Dersim'in aslı "Dersim"dir. Dersimliler, "Sare mae Desimi" derler. Dikkat edilirse Bruinessen dahi "Dersim" diye doğrusunu yazıyor. Doğrular çarpıtılarak yazılıyor. Örneğin en sık kullanılan "Düzgün Baba" nın aslı "Dızgın Bava" dır. Düzgün baba, Sultan baba denmesi bir Türkçe kolaylığıdır. Alevilikte "dedelik var". "Baba", "devlet baba, "mafya babası" bu çağın kavramlarıdır. "Kalan" aşiret adının Türkçe olduğu 1980 sonrası Tunceli Valisi Kenan Güven'in savı, bu değişikliğiyle doğrudur. Oysa orijini "Oalu" yani "qal"dan gelir. Yaşlı, ihtiyar anlamındadır (Q) harfinin Türkçe karşılığı olmayınca (k) kullanılıyor. (Qal = Kalan oluyor. Kaldı ki 1960 haraketinden sonra tüm isimlerin devletçe değiştirildiği bilinir. Okuma yazma bilenler bu değişimin ayırdında.

Değiştirildiği bilinen, kelime oyunIarıyla "soy-sop" veya "ana dil" belirleme çabaları cehalet değilse, art niyetlir ki, bu da dürüstlükle bağdaşmaz.Aleviliği Türk, Kürt ya da başka bir etnik kesimden ibaret görme, gösterme çabası çağ dışıdır. Hacı Bektaşı Veli 72 milleti bir bilir. Mevlana "Kim olursan ol, gel" diye insana kucak açar.

"Tek soy tek inanç" istemi doğaya, doğa kurallarına aykırıdır. Doğayı süsleyen gök kuşağı renkler harikası. Soyu, inancı (tek)e indirgeyenler, ışıktan arındırılan boğa gibi tek renge duyarlı, o da kırmızı .. Kırmızıya saldırı duyarlılığı karanlıkta oluşur. Kırmızıya duyarlılık; karanlıktır, yozluktur, kindir, kandır, savaştır ölümdür. Son yıllarda yaşanılanlardır.

Irkçılığın iktidar erki içine sızması, Hitlervari faşist ırkçılığın varlığı, etkenliği, günün siyasetinde gücü "şehit" kanına dayalı, ancak "şehit" tabutlarının arkasında ayakta durabiliyor. Türk-İslam Sentezi, ırkçı düşünceyle bağnaz-gerici düşüncenin bileşimidir. Uyumsuz bir bileşendir. "Üstün ırk" düşüncesi, "ümmetçi" düşünle bağdaşmaz. Ne ki tüm Aleviliği, Alevi kuruluşlarını (Hacı Bektaşı Veli benzeri dernekleri) bu yapay birleşim kuşatmış durumda.

"Son 30-40 senedir iktidar erkini elinde bulunduranların da yanlış uygulamalar, değerler içine düştüklerini net bir şekilde gözlemlemekteyiz. Anadolu Aleviliği toplumumuzun ulusal kültürel yapısı içinde insancıl, çağdaş laik demokrat değerlere inatla sahip çıkmıştır... İşte bu Alevi kültürel yapısı adeta yıkılmaya, pazifıze edilmeye çalışılıyor. Dış ülkelerden gelen raporların birinde "Alevileri ya siz Sünnileştirin veya biz Şiileştirelim" deniyor. (Batı ve İrtica, Atilla Erden)"

Bu süreçten yana, Aleviliğin çağa uyumlu gelişimine ayak uyduramayan bir çok Alevi dedesi "ehlibeyt" belirsizliğine itiliyor. Ehlibeytin yaşam gerçeği ise Sünniliği zorunlu kılar. (Hz. Ali Sünni kabullerini yerine getiriyordu, nitekim camide namaz kılarken öldürüldü.) Soylarının asırlarca namaz kılmadığı, oruç tutmadığı gerçeğine karşın, çıkmaza düşen Alevilerin yeni yaptırımlara, davranışlara sürüklendiğini izliyoruz. Örneğin "Kuran da namaz da yok, oruç da yok", söylemi, bir milyar insanın kabullerini hiçe almaktır. İnanç özgürlüğünü yadsımaktır. Bu özgürlük bu günün koşullarında en çok Alevilere gerekli.

Çağı yakalamakta güçlük çeken seyitler "uhreviliklerini" (ehlibeyt ardılları) olduklarını ifade etmek için, Aleviliği Sünniliğin bir türevi durumuna sokmaya çabalar. Bununla Mürşit, pir, rehber işlevlerini "imam"a yüklerken kendi varlıklarını "hiçe" saydıklarının bilincinde olamıyorlar. Dersim Alevileri üzerinde oynanan oyun tek yönlü değil. Bu nedenle gelen vuruyor giden vuruyor.

Cemal Şener, annesinin Türkmen, "ama babam, dedem Tunceli-Ovacıklı idi. Babam kendisini Türk olarak ifade edince onun asimilasyon sonucu Zazalığı değil de Türklüğü savunduğunu düşünüyordum. Babam ise ısrarla 30 yıl boyunca bana kendilerinin Horasan dan gelen Türkler olduklarını Zazaca'yı sonradan öğrendiklerini bana anlatmaya çalıştı." diye yazar.

Şener, kendisinin Türk olduğunu, "Türk ve Alevi tarihini" okuyunca anladığını belirtiyor. Ancak bir önemli noktaya açıklık getirmiyor. O da şu: Okuduğu bu "Alevi Türk tarihlerinde" varlıklarını kabul etmediği hangi emperyalist Kürt veya Zaza devletinin baskısı ve hakimiyeti altında kaldığı? Babasının sözünü ettiği "Zazacayı" sonradan hangi koşullarda nerede, nasıl, niçin, pratik mi, kitabi mi nasıl öğrendiği?

"Aşiret düzeni, tarih içinde önemli bir süreç. Bu süreçte aşiret ya da aşiretler, topluca gerçek bir okuma yazma kültürünü edinemediği sürece, ana dilleri binlerce yıl öncesini yansıtır.

Aşiret yaşamında soy sop belirlemede ana dil en önemli ölçüdür. Aşiret; hezbet, aile, bireyi kapsar. Dil değişimi bu bütünü içerir.

Modern bir toplum veya kültür aşamasından söz ediliyorsa o topluluk aşiret düzenini aşmış, çağdaş topluma karışmıştır. Böyle bir topluluktan söz edilmediğine göre asırlar öncesinde ana dilini terk edip yeni bir lisan edinmeden söz edilmez. (H. Akar Dersim Civarik - İki Uçlu Yaşam s, 130)

"Alevilerin Etnik Kimliği" için seçilen alıntıların tutursızlığı bir yana, seçilen kimi kanıtların içeriğindeki gerçeği saklı tutma yakışık almaz. Örneğin deniliyor ki:

"Alaattin Keykubat Bağın'ı ziyaretinde Yah Mansur'a bir secere vermiştir ... Bu secerede 12 aşiretin Türk olduğu söylenmektedir."

Oysa bunun yanlışlığının noter kanalıyla kanıtlandığı çok oluyor: Tunceli Valisi Kenan Güven bu secereleri ele geçirir. Ankara'ya getirerek Diyanet İşleri Başkanlığı'na verir. Yeminli tercüman Süleyman Yaşar tarafından bu secerenin çevirisi yapılmış ve Ankara 2. noterliğince 06/02/1987 tarihinde onanmışıtır.

Cumhuriyet döneminde ilk kez M. Şerif Fırat'ın sözünü ettiği, gündeme soktuğu bu 40 sayfalık secerede "var olduğu" ileri sürülenler:

1) 12 Aşiretin "Türk" oldukları kaydına rastlanmaz.

2) "Talip" 12 aşiretin soyu, milleti belirtilmemiş (40 küsür sayfalık secerenin sureti ben dahil çok kişide var. Daha fazla bilgi ve 12 "talip" aşiretin o zamanki ve yeni adları, secereye sonradan eklenen "virüslü" bilgiler içinde a.g.e. sayfa 124-136 H. Akar). Yazar Şener, bilincinin "baba inancına" dayandığını vurguluyor. Oysa Hz. Ali "çocuklarımız bizimle aynı düşüncede olursa biz onlara bir şey vermemeşiz demektir" der. Çağdaşlaşmayı önerir.

Şener, 1951 Tunceli doğumlu. Babası Dersim doğumlu. Babasıyla eş düşüncede olması beklenemez. Ancak baba "Dersim'in yok oluşunu görmüş. "Vietnam Sendromu" gibi "Dersim Sendromu" mağduru. Bedeli kan olan korkunun bu kişiler üzerinde bıraktığı yıkım, yok olma psikolojisi yadsınamaz. Çocuklarını, başına gelen belalardan sakındırmak için de olsa öyle konuşabilir. 38 öncesi kuşak bunu çok iyi bilir. Babasının Türkçeyi sonradan öğrendiği için 38'den önce bu öğretisini savunduğu Dersim'in aşiretler sultasında inandırıcı olamaz.

Cumhuriyetle "Horasandan gelme" söylencesi gündeme girdi. Bunu Türkler de söyler Kürtler de söyler. Ancak hiçbir Dersimli (38 sonrası Tuncelisi değil) Aşiretçiliğin dorukta olduğu dönemde "soyu" öne almamış. Aşiret-seyitlik gündemi değiştirilmediği içindir ki "etnik"liği belirsizlik içinde, "ehlibeyt" veya "Ali Soyu" bu nedenle gündemde. Ne ki Dersimliler "Zazayım, Zazayız" dememiştir, demez de. Dersimliler, Bingöl'de, Palo'da yaşayan Zazaca konuşan Sünnilere "Zaza" derler. Dersim Dimilisine zaza demek yeni modadır. Sanırım bu ayrım-ayrı tutma- amaca yönelik başlatıldı. Dikkat edilirse Şener'in yaptığı alıntılarda özellikle; Kürt ile Zaza ayrı etnikmiş gibi gösterilmekte. Bu gerçekler karşısında Şener'in beni doğrulayacağına eminim.

Sn. şener'İn yazısının sonunda belirttiği şu satırlarına katılmamak olanaksız;

"...Değişik düşüncelere karşın kim nasıl dilerse kendini öyle ifade edebilir...Alevi olan bir kimse Türk de olabilir, Arap da olabilir, Arnavut veya Kürtte olabilir...Türk olup Aleviliği veya Sünniliği benimseyebileceği gibi, Kürt olan birisi de Aleviliği, Şafi1iği veya başka inancı benimseyebilir." Neticede birleşiyoruz.

Birbirimizi anlamamak için hiç bir neden yok. Geriye değil, ileriye atılan her adım bizi yeni ufuklara, çağdaşlığa taşır. Yeter ki çağ dışı çürümüşlüğün içine geri adım atmayalım.

Kişisel hal tavır, düşün niteliklerimiz, etkenliğimiz ayrı da olsa aynı bölgenin aynı ülkenin "mürekkep yalayan" insanlarıyız. Amacımız bir, ülkümüz bir; demokratik bir ortam, çağdaş ilkeler, eşit paylaşım, özgür düşünce, hoşgörülü yaklaşım barış içinde, birlikte çoşkulu bir yaşam. Bununla da kalmayarak bu çoşkuyu sınır dışına taşıyarak evrensel insanla paylaşmak ...

KAYNAK: Pir Sultan Abdal Kültür Sanat Dergisi - Sayı 43 / Mart - Nisan 2001 - Sayfa: 88 - 94