ALEVİ-BEKTAŞİ GELENEĞİNDE VE GÜNÜMÜZ SOSYAL YAŞAMINDA KADININ YERİ

Yaşar SEYMAN

"Erkek dişi sorulmaz, muhabbetin dilinde

Hakkın yarattığı her şey, yerli yerinde

Bizİm nazarımızda, kadın erkek farkı yok.

Noksanlık da eksiklik de, senin görüşlerinde."

Hacı Bektaşi Veli Anadolu Alevi-Bektaşiliğine ve günümüzde kadın olgusuna bakarken; tarihin ve bilimin ışığında edindiklerim ve yaşamsal gerçeklikle yolculuğuma başlamak istiyorum ... Bu yolculuğun her kilometre taşında kadınları anlatmanın heyecanını sizlerle paylaşacağım. Kadın hakları savunucusu olarak ilk yazdığım "Kadın ve Sendika" adlı kitabırn ilgiyle karşılandı. Kitapla ilgili tartışmalarda "kadın ve sendika ayrımına ne gerek var" diyenler, "Kadın ve Sendika önemli bir ilk yapıt" diyenlerden çok olmadı. Şimdi de "Alevilerde kadın ne demek?" diye soranlar çıkacaktır. İkisinin de ortak noktası şudur: İşçi sınıfının kadını erkeği yoktur. İşçi sınıfı bir bütündür ama kadınların erkeklere karşın özgün sorunları olduğu bir gerçektir. Alevi öğretisinde de kadın-erkek ayrımı yoktur; insan vardır. Her ikisi de candır. Yaşadığımız coğrafyada Alevilerin kadına bakışı sosyolojik bir yaşam gerçeğini yansıtır.

Dünyada ve Türkiye'de kadın olmak nedir? Erkek egemen toplumlarda kadın olmak nasıl bir olgudur? Bu egemenlik nasıl sürer? Türkiyeli kadın olmak nasıl bir yol izler. Türkiyeli kadının kilometre taşları nasıl döşenmiştir?

Günümüzde kadınlar sahip oldukları hakları, Mustafa Kemal'in sayesinde aldılar. Mustafa Kemal, kadın haklarını, tepeden vermiştir. Bunu bir lütuf olarak sunanlar ve görenler yanılmaktadır. Çünkü Kurtuluş Savaşı'nın her aşamasında kadınlar katkı koymuş, emek vermiştir. Öngörülü bir önder olan Mustafa Kemal de, birçok Avrupa ülkesinden önce kadın haklarını yasal düzenlemelerle vermiştir. Geçen yıllar kanıtlamıştır ki, yasalardaki haklar, uluslararası sözleşmelere atılan imzalar yaşama dönüştürülmedikçe, kadınların istenilen noktaya gelmelerine fazlaca katkısı olmuyor.

Dünyada ve Türkiye'de kadın olmak zordur. Özellikle Türkiye'de kadın olmak yaşam boyu mücadele demektir. Türkiyeli kadının toplumsal mücadelesinde çeşitli zorluklar vardır. Türkiyeli kadını kategorilere ayırmak doğru mudur? Ne tür yararları vardır? Kadın olmak başlı başına yeterli değil midir? Kuşkusuz yeterlidir ama bazı etnik ve mezhepsel ayrılıkların, kadınların mücadelelerine artı ve eksileri olduğu gibi, ekonomik, kültürel ve sosyal artı ve eksiler de yadsınamaz bir gerçektir ...

Anadolu Aleviliği ve Bektaşiliği, hoşgörü kültürünü esas alan, Yunus Emre'nin güzel sözüyle, 72 milleti eşit gören bir felsefe ve dünyaya bakış açısıdır. O nedenle Alevilerin düşüncelerini paylaşmak için Alevi olmak gerekli değildir. İnsan olmak yeterlidir.

Alevilikle ilgili kitaplardan ve yaşamdan öğrendiklerimiz bizlere Alevilerin kadına bakışı konusunda önemli bilgiler sunuyor: Anadolu Alevi-Bektaşi geleneğinde var olan kadın günümüze boy vermiştir. Bacıyan- ı Rum'un Kadıncık Ana'sından, el alan kadınlarımız, aydınlanma devriminin öncüsü olmuşlardır. Günümüzde çeşitli siyasi partilerde, sivil toplum örgütlerinde, sanatta seslerini duyurmayı başarmışlardır.

Alevi ve Bektaşi toplumlarında kadının konumunun önde olması, Alevi ve Bektaşi öğretilerinin eseridir. Hacı Bektaşi Veli'nin yarattığı Kadıncık Ana'dan günümüze gelen kadınların yaşamlarında hep mücadele egemendir. Alevi ve Bektaşi kadınların yollarını açan Alevi öğretisidir. Çünkü Alevi öğretisinde kadın dünyadır, doğurandır. Onu yaratan, doğurgan yaratmıştır. O nedenledir ki; Alevi inancında kadın erkek yaşamın her alanında yan yanadır. Ceme birlikte katılırlar, semahta yan yana dururlar. Kadınlar, erkeklerle kanat çırparlar. Cemde demi kadınlar sunmaz ama onlar lokmacıdır. Semah sonunda erkek, kadının ayağına değil omuzuna niyaz eyler.

Aleviler, çocuklarını kız-erkek demeden okuturlar. Çocuklarını yetiştirirken; kız-erkek ayrımı düşünmezler ve yaşam öğretilerinde öyle davranmazlar. Bir kaymakam eşinin Doğu'da birbirine sınır olan iki kentin köylerinde gözlemlediği olgu dikkat çekicidir:

Kaymakam eşinin öğrendiği gerçek şuydu: Elazığ'ın bir sünni köyünde ilkokula giden kız çocuğu sayısı çok az ya da hiç yokken, Tunceli'nin hemen hemen her köyünde kız çocuklarının tamamı ilkokul hatta lise mezunudur. Bu, Alevilerin kız ve erkek ayrımı düşünmeden çocuklarının eğitimine önem verdiklerini gösteriyor. Yazar ve eğitimci rahmetli Fakir Baykurt da, bir yazısında şöyle yazıyor:

"Aydınlık özlemi

Aleviliğin asıl büyük ilkesi kadın-erkek eşitliği idi. Birlikte oturup kalkıyor, birlikte yaşıyorlardı. Horasan'dan gelip Sulucakarahöyük'te dergahını açan Hacı Bektaşi Veli, öpöz Türkçeyle onları diri tutan, onları daha iyi insan kılan ilkeleri açık seçik deyimledi. Onun 'Bilimden gidilmeyen yol karanlıktır' cümlesini dilbilgisi açısından olumluya çevirelim: 'Bilimden gidilen yolun sonu aydınlıktır'."

Bu büyük koşutluğu aklı başında olan kim sevmez? Aleviler de sevdi; o yüzden Kurtuluş Savaşı'nda olduğu gibi Cumhuriyet'in kurulmasında, reformların yapılmasında Mustafa Kemal'i sevmeyi sürdürdüler.

Cumhuriyet'in okullarını sevdiler, kızlarını, oğullarını okuttular.Orta Anadolu'da ilköğretim müfettişi olarak dolaştığım yıllarda Alevi köylerinde hiçbir gün öğrenci devamsızlığı saptamadım. Ailede ve ocakta, yürüyen zamana uygun görgüleri kazanan çocuklar, okullarda akla ve bilimsel görüşe uygun bilgileri öğreniyordu.

Bugün o çocuklar, kız-erkek hem yurtiçinde, hem yurtdışında üniversite bitiriyor. Bu arada Aleviler, çağdaş toplumun örgütlü olmasını çok iyi kavradığı için, kültür merkezleri biçiminde örgütlenerek "ilim irfan yolunda" topluca ilerliyorlar.

Cumhuriyet'in öznesi, orduların komutanı ve politik önder olarak Mustafa Kemal idi. O köktendinciliğin sesini kesti. Alevi-Bektaşi dergahlarını kapatmasına rağmen Aleviler, Atatürk'e kırılmadı. Evlerinde ve ibadet yeri olan cemevlerinde Atatürk ve Hz. Ali'nin resimlerini hep yan yana astılar. Ama asıl ne zaman mağdur oldular? Demokrasi bozuk para gibi harcanıp demogoji artınca. Devlette erdem kalmayınca. Demek ki, toplum olmak, birey olmak, ulus olmak öyle sanıldığı kadar kolay değil. Her zamanki gibi uzun bir yol var Türkiye'nin önünde. En çok Aleviler bunun ayırdında. Alevi yurttaşlarımızın yüreğindeki aydınlık özlemi çok büyük.

77 yılını tamamlayan Cumhuriyet, Alevi yurttaşların başına kuş mu kondurdu? Hayır. Tersine onların başına sorunlar açtı. Ama onlar biliyor ki, ne Alevilik, ne Sünnilik; devletin yönetimi kesinlikle dinsellikten arındırılmalıdır. Türkiye'de bundan böyle kardeş eşitliği yaşanmalıdır. Onlar bu büyük amaca giden yolun çok uzak geçmişlerden gelip, çok uzun derelerden, bayırlardan geçerek menzile varacağını biliyorlar.

Etnik ya da dinsel köken ayrılıklarını alt kimlik ölçeğinden çıkarıp, kafa karıştırarak, daha doğrusu Türkiye'yi karıştırarak yönetimi ele geçirmek isteyenlerin karşısına en çok aydın Sünni yurttaşlarla birlikte Alevi inançlı yurttaşlar dikiliyor.

BACIYAN-I RUM'DAN BİRİ : KADINCIK ANA

XV. Yüzyıl Osmanlı tarihçisi Aşıkpaşazade'den; o dönemin bugünkü deyimiyle; dört sivil toplum örgütlenmesini öğreniyoruz. Aşıkpaşazade, çağında, Küçük Asya'da dört zümrenin yaşam tarzından söz ediyor.

1 - Gaziyan-ı Rum: Savaşcı sınıf

2 - Ahiyan-ı Rum: Zanaatkar sınıf

3 - Abdalan-ı Rum: Abdaııar, dervişleri

4 - Bacıyan-ı Rum: Bacılar da kadınlar sınıfını temsil ediyor

Türkmen kadınının eski Türklerde etkin bir ağırlığı vardı. Bu göçer cemiyette, kadının, haremin rahatlığına alışmış ve istirahate çekilmiş, işi gücü olmayan kentli kadın ile karşılaştırılabilir hiçbir yanı yoktur.

Göçer kadın, eğerli ata binip inmeyi, erkekler ava veya yağmaya gittiğinde abanın düzenine göz kulak olmayı, sürüyü ve abayı yabani hayvanlardan korumayı bilmek ve gerektiğinde, saldırganIara karşı abayı savunacak güçte olmak zorunda idi. Böylece kadın savaşçı bir amazon olmuş oluyordu. Dede Korkut kitabında Türk kadınları hep böyle anlatılır.

Ahi toplantılarında da kadınlar vardır. Merv hakimine karşı savaşta da yer alırlar. Bunlar özellikle cemiyetin bir şekilde dışladığı işlerle uğraşan kadınlar;- sosyal savaşta Ebu Müslim'in yanında etkin bir yeri olan Sitt- i Tekülbaz gibi dansçı ve şarkıcı kadınlardır.

Bacıyan-ı Rum arasında, tarihçi, Hacı Bektaş'ın "manevi kızım" dediği, Hatun Ana'yı anıyor: O, mücerred Veli'nin kerametlerini aktardığı kişidir. Veli'nin ölümünde, kabrini yaptırmış ve müridi Abdal Musa'nın yardımı ile ilk Bektaşi tarikatının temellerini atmıştır.

Ömer Lütfi Barkan, Trakya ve Balkanların fethi sırasında kolonileştirici dervişler ve onların zaviyeleri üzerine tanınmış makalesinde, "arşiv belgelerinde geçen Bacı ya da Ana lakablı birçok kadın bulunduğuna" işaret ederek, iki Kız Bacı, Ahi Ana, Sagrı Hatun ve Sagrı Hatun Zaviyesi, Hacı Fatma, Hacı Bacı, Hindu Bacı Hatun, Süme Bacı adlarma dikkat çekmektedir. Barkan'ın incelediği arşiv belgelerinde yer alan bu kadınların hepsi, tekke ve zaviye yönetiyorlardı. Yani kadın tekkelerin in 'şeyh'leri idiler.

Arşivler, tarihçi Aşıkpaşazade'nin tanıklığını doğruluyor ve bu, bizi, kadınların sosyal işlevleri üzerine ayrıntılara doğru götürüyor.

Bu Bacıyan-ı Rum kadınlarından, Aşıkpaşazade'nin Hatun Ana olarak andığı ve Hacı Bektaş'ın Velayetname'sinde de Kadıncık veya Kadıncık Ana olarak geçen birini daha yakından tanıyalım.

KADINCIK ANA

Kadıncık Ana, Aşıkpaşazade'nin sözünü ettiği, Hacı Bektaş'ın manevi mirasçısı ve Abdal Musa ile birlikte ilk Bektaşi tarikatının kurucusu olan Hatun Ana ile aynı kişi olmalı. Tarihçinin tanıklığından sonra, Veli'nin Velayetname'sinde yeralan bilgileri gözden geçirelim:

Velayetname'de birbirinden ayrılması gereken iki kadın yer almaktadır.

Öykünün başında, Hacı Bektaşi Veli, bir güvercin donunda yere ineceği Diyar-ı Rum'a doğru yola çıkarken, sayıları elli yedi bin olan, Rum Erenleri'ne, Rum ülkesi dervişlerine, mana aleminden kardeşlik selamı gönderir. Onların Gözcü'leri Karaca Ahmet'dir, fakat selamı alan, yalnızca bir kadın, Fatma Bacı olur.

Fatma Bacı; Karaca Ahmet'in müridlerinden Sivrihisarlı Seyyid Nureddin'in kızıydı. Hacı Bektaş'ın selamını aldığı sırada dervişlere aş hazırlamaktaydı. Ayağa kalktı, ellerini göğsüne koyarak üç kere rükua vardı. Dervişler, kimi selamladığını sordular; onlara, o an öte aleme geçmiş bulunan bir Horasan dervişinin selamını aldığını söyledi.

Bu Fatma Bacı'yı, Velayetname'nin başlıca kişilerinden biri olan bir başka kadın çehresi, Kadıncık ile karıştırmamak gerekir. Bu sonuncusunun adı Kutlu Melektir ve Çepnilerdendir.Yunus Mukri'nin oğlu idris'in karısıdır. Çepnilerden olan Yunus Mukri Sulucakaracahöyük yakınına konmak üzere ana koldan ayrılmıştı. Kadıncık yeni gelenin bir Veli olduğunu anladı ve kocasını bundan haberdar etti; onu köyün yedi evinden biri olan konutlarına almaya karar verdiler. Fakat, Kadıncak Ana ile Hacı Bektaşi Veli'nin konusunda iftiralar yayarak ondan kurtulmaya çalışacak olan, İdris'in erkek kardeşi Sarı, bu konuktan hoşlanmamıştı. İdris, bu dedikoduları kaale almadı ve onlara inanmadı. Az zaman sonra, bir olay, Saru'ya ve öteki köylülere Hacı Bektaş'ın, bekar yaşayan münzevi bir mücerred olduğunu gösterdi.

Velayetname, Kadıncık'ın babasından pek çok mal kalmış, zengin bir kadın olduğunu söylüyor. Fakat o, servetini dervişlere yardım için harcadı ve kısa zamanda sırtındaki gömleğinden başka bir şeyi kalmadı. Nihayet, bir gün Hacı Bektaş, Horasan'dan gelen bir kalender topluluğunu ağırlamasını isteyince, Kadıncık, onlara sofra hazırlamak için, kalan son gömleğini de verdi ve örtünmek gereğini duyarak, elemek fırınına girdi. Fakat Hacı Bektaş'ın bir kerameti ona bir yük giysi sağladı ve böylece konuklara "Hoş geldiniz" demeye çıkabildi.

Kadıncık, Hacı Bektaş'ın abdest aldığı suyu içti. Veli'nin burnu kanamış ve suya birkaç damla kan damlamıştı. Kadıncık, bundan hamile kaldı ve dünyaya iki erkek çocuk getirdi: Habib ve Hızır Lale.

Alışılmışın dışındaki bu doğumlar, Bektaşiler ve Aleviler arasındaki ayrılığın da başlangıcı oldu. Aleviler döl ile gelen soy, bel evladı, görüşünü benimsediler. Bu soydan gelmiş olanlara Çelebi dendi. Kadıncık, "Fatıma Ana" olmuştur; aynı zamanda Erenler Anası, "dervişler anası"dır. Gençliğinde adı Kutlu Melek olan Kadıncık, bir topluluğun manevi anası olmuş, Ana unvanı yüceltici bir müslüman ad olan, Fatıma adını almıştır. Velayetname'nin söylenceli anlatımı ile tarihçi Aşıkpaşazade'nin söyledikleri arasında ortaklıklar görülmektedir.

Hacı Bektaş'ın manevi mirasçısı, geleneğin Kadıncık Ana adını verdiği, tarihçinin Hatun Ana olarak andığı, bir kadındır ve Bacıyan-ı Rumdan biri iken, bir dervişler topluluğunun manevi anası olmuştur. Veli'nin kabrini yaptıran; müridi Abdal Musa ile ilk Bektaşiler tarikatının temelini atan da odur.

Ömer Lütfi Barkan'ın incelediği arşiv belgeleri, zaviye ya da tekke "şeyh"i kadınların, varlığını gösteriyor. Bu kadınlar, Bacı ya da Ana unvanıyla tanınıyorlardı. Aynı şekilde bir Ahi Ana da bulunmaktadır.

XIV. ve XV. yüzyılda Küçük Asya'da kadın loncalarının varlığı, belgeler ve tanıklıklarla kanıtlanmış durumda. Bu loncalar sonraki yüzyıllarda niçin yok oldular?

Osmanlı İmparatorluğu'nun siyasi durumunda ilerleme gözle görülebilir biçimde idi ve önceki yüzyılların sosyal kurumlarında onda yer yoktu. Fetihlerden ve "yeniçeri ordusu" gibi ordu birliklerinin kuruluşundan sonra, gazilerin meslek loncalarına gerek yoktu. Ahiler ve abdallarla birlikte, tıpkı Ahiler gibi, sosyal kurumlarla bazı tasavvufi tarikat oluşumları arasında bir uzlaşmayı temsil eden Bacıyan-ı Rum da ortadan çekildi.

Ancak Bektaşi tarikatı içinde, kadın özgürlüğünü ve kimliğini koruyabildi. Kadınlar, bu topluluk içinde etkin olabildiler. Erkeklerle birlikte "cem"lerde yer aldılar; topluluğu ilgilendiren kararlara katıldılar. Aralarından kadın ozanlar çıktı. Dini törenlerde On iki Hizmetlerde etkin katkıları devam etti.

Bektaşilerde kadın bir arkadaş ve bir kız kardeştir. Kendilerine "Bacı" adının verildiği toplulukta bu konumunu korumaktadır. Gerçekte de, Bacı, Bektaşi ya da Alevi kadınlara verilmiş addır. Bacılar, savaşa katılmayı bildiler ve genel olarak hiçbir zaman gölgeye saklanıp kalmadılar.

Arşiv belgelerinin bu tanıklıkları, kadının yüksek bir sosyal konumda bulunduğunu ve saygı gördüğünü doğruluyor. Ancak Türkmen kadınlarının, bu konumlarını, XVI. yüzyıldan sonra koruyamadıkları görülüyor.

Yine bilim insanlarımızdan ve kadın hakları savunucularından Fatmagül Berktay, "Tektanrılı Dinler Karşısında Kadın" adlı incelemesinde şunları aktarıyor:

"Günümüzde kadınların karşı çıktıkları ve mücadele etmek zorunda kaldıkları birçok sorun, kadın ve erkek kimlikleri ve rolleri konusunda toplum ve kültür tarafından belirlenmiş ön-kabuller ve kahpe yargılarla, başka bir deyişle toplumsal cinsiyetle ilişkilidir. Bu toplumsal cinsiyetle ilişkilidir.

Bu, toplumsal olarak verilmiş kadınlık ve erkeklik kalıpları ve imgeleri, varoluşumuz açısından can alıcı bir önem taşır. Bu imgeler, dinlerin ve kültürlerin uzun yüzyıllar boyunca oluşturduğu geleneklerin hem ürünü, hem de parçasıdırlar. Kendilerini dindar saymayan insanlar bile, bu imgeleri benimserler, onlar aracılığıyla düşünürler ve gene onlar aracılığı ile kendilerini kurarlar. Din, özellikle de tektanrılı dinler, bu kalıpları ve imgeleri oluşturmada ve onların insanlar tarafından benimsenerek içselleştirilmesini sağlamada belirleyici bir rol oynar; çünkü, bu kalıpların mutlak ve değişmez, başka bir deyişle 'kutsal' olduğunu vazeder.

İnsanlığı, kadın ve erkek olarak biyolojik, fiziksel ve manevi açıdan önceden belirlenmiş bir biçimde kesin olarak ikiye bölen dinsel anlayış, belirsizlikle dolu ve düzeni her an bozulabilecek bir dünyaya, Tanrı'nın ve onun yaratısı olduğu varsayılan doğanın getirdiği 'kesin düzen'in simgesel ifadesidir."

Bilim dünyasının güzel insanlarından Doç. Dr. Belkıs Temren'de, Bektaşi ve Alevi kültürünün kadına bakışını şöyle tanımlıyor:

"Bektaşi ve Alevi kültürü, yaşam tarzının odağına insanı koymuştur. Kuralların insan için evrensel, cinslerin ikisini de kapsaması söz konusudur. Cins ayrımı yapılmadan Alevi kültüründe Tanrı herkesin Tanrısıdır, ibadet herkes içindir, bu nedenle kadın- erkek beraber ibadet eder."

"Kadının da erkek gibi, insan olarak görülmesinden doğan haklarını tabana yaygınlaştırabilmesi ancak Cumhuriyetin ilanıyla mümkün olabilmiştir. Bektaşilerin Cumhuriyetin ilanını büyük sevinçle karşılamaları ve kutlamalarında, alıştıkları yaşam tarzının Cumhuriyet ilkeleriyle örtüşmesinin payı büyüktür."

Sevgili İrene Melikoff, ödüllü yapıtı, "Hacı Bektaş Efsaneden Gerçeğe" adlı eserinde, Bektaşilik için şöyle diyor:

"Bektaşilik- Alevilik bir din değil, fakat az ya da çok eski gelenek ve inanç bağları ile birlikte, kökeni boylara uzanan bir yaşam biçimine dayalı sosyal bir olgudur. Bektaşiliğin incelenişi de bir 'inanma' problemi değildir; her şeyden önce 'öğrenme, çözümleme ve anlamaya çalışma' sorunudur."

Alevi- Bektaşi Geleneğinde Kadın ve Günümüz Sosyal Yaşamında Yeri, adlı çalışmamın sunumunda yaşamsal gerçeklikle yolculuğumu sürdüreceğimi vurgulamıştım. Çalışmamın bu bölümünde Alevi bir ailenin çocuğu olarak yetiştirilmem ve günümüz kadının sorunlarına bakışımı sizlerle paylaşmak istiyorum.

ALEVİ KADIN TİPLEMESİ

Alevilik konusunda derin bir bilgi birikimine sahip olduğumu söyleyemem. Alevi bir baba ve annenin öğretileriyle büyüdüm. Babam sözle annem deyişlerle eğitti. Çünkü ikisinin de kaynakları zengindi. Sözleri, deyişleri, nefesleri çoktu. Sözlerini ve türkülerini güçlendiren müzik aletleri vardı... Halay halkasında ya da semahta kadın-erkek yoktu, canlar vardı. O nedenle her ikisinde de eşitlik egemendi. Üstünlüğe, anlamsız yarışa baş vurulmazdı. Böylesi ortamda canlar, barışa, sevgiye, üretime kanat çırparlardı...

Öğretmenim babamdı. Yaşamında hiç okula gitmemiş, "okuma yazmayı askerlikte öğrendim" demesine karşın; adını soyadını zor yazıyordu. En büyük amacı çocuklarını okutmaktı. Çocuklarını yetiştirirken; erkek-kız ayrımı yapmazdı. Ağabeylerimin ve benim eğitimimde farklılıklar yoktu. Onların yaptığı herşeyi benim de yapmamı ve öğrenmemi isterdi. Oturduğumuz varoşta kızını ilkokula gönderip komşulara örnek olan babamdı.

Büyüdüğüm mahallede okula giden ilk kız çocuğu bendim. Babamı örnek alanlar her yıl artıyordu. "Kız-erkek demeden çocuklarımızı okutmalıyız. Hele kızlarımızı oğullarımızdan daha çok okutmalıyız. Erkek çocuğu sokağa bıraksan ekmeğini taştan çıkarır. Kız çocuğu öyle midir? Eğitimsiz insandan her türlü kötülük beklenir. Eğitimli insanı kim kandırır. Kim onu kötülüklere bulaştırır" derdi.

Yaşamın ilk adımları atıldı. Önce okuIlar bitti. Yaşamda okullar ve öğretmenler çoktu ... Liseyi bitirdiğimde "Gel bakalım, artık dem almanın zamanı geldi. Artık içki içmeyi öğrenmelisin. İçki içmek bir sanattır. Kadeh tokuşturmanın bile anlamı vardır. Taşıyabileceğin kadar içmelisin. İçki sana değil, sen ona egemen olmalısın. Masadan oturduğuna yakın kalkmalısın" öğütleriyle ilk içkiyi birlikte içtik. Alevilikte sanat yasak olmadığı için çocuklarını bu alanlarda yasaklarla büyütmezler ..

Babamla, annem eğitirken; çaktırmadan bir işbölümü yapmışlardı sanki. Babam, dik duruşu, onuru, yalansız dolansız olmayı, annem, "İncinsen de incitme" sözünü anımsatarak barışı, sevgiyi ve saygıyı aşıladı. Annem sıkça; "Gel ha gönül havalanma/ Engin ol gönül engin ol" türküsünü çığırır, babam da sözle tamamlardı: "Engin olmak zenginliktir"...

Babam sözle eğitirken; yiğitlik duygusu aşılardı: Alevilerde var olan bir sözü hep anımsatırdı: "Aslanın dişisi de aslandır."

Pir Sultan'ın direnişçi özünü çok severdi. Onun kadınlar için söylediği bir dörtlüğü hep söylerdi:

"Gel benim ey güzel servi çınarım

Yüreğime ateş düştü yanarım

Kıblem sensin, yüzüm sana dönerim

Mihrabımdır kaşlarının arası..."

Hacı Bektaş'ın "Kadınları okutunuz!" sözünü her toplulukta söylerdi. Tüm Aleviler gibi babam ve annem de bizlere çocukken Alevilik aşılamadılar, ceme götürmediler. Bizlere sevgiyi, hoşgörüyü ve paylaşımı, kendimizi anlatmayı öğrettiler. Alevilerin üç güzeli saz, söz ve semahla büyüdük ...

Alevilerin yaşam biçiminde tek evlilik esastır. Boşanan erkek ve kadın düşkündür. Ceme alınmaz. Karısını boşayan erkeğe katı kurallar uygulanır. Oysa, kocasını haklı nedenlerle boşayan kadına daha hoşgörülü davranılır. Çok eşlilik yoktur. Kentleşmeyle birlikte Aleviler de boşanma konusunda daha hoşgörülü davranmaya başladılar.

Aleviler cinslerin eşitliğinden yana oldukları için çocuklarını sayarken; "İki çocuğum var. Üç de kız" demezler. Aleviler "beş çocuğum var" derler. Kız çocuğunu kurtarmanın yolunun eğitimden geçtiğine inanırlar. Anadoluda yatılı okullara giden kızların çoğunluğunun Alevi olduğu bir gerçektir.

Aleviler Anadolu'nun dağlık bölgelerinde yaşadıkları için imece vardır. Alevilerdeki uzun yıllar saklanmışlık, Alevi oluşlarını özgürce haykıramamaları muhalefetçi ruhu egemen kılmıştır. Anadolu'da kadın çok farklılık göstermiyor. Bakın halıya, kilime, oyaya, yazmaya; aslında iç dünyasını, toplumsal konumunu, acılarını, sevinç ve özlemlerini yansıtıyor. "Cemalim" ağıdını yakan Ürgüplü Şerife Ananın, "Şarkışla'ya düşürmesin / Allah Sevdiği Kulunu" ağıdını yakan kadından, Hemşinli Nokta Ana'nın "Gül Ali" ağıdı arasında ne etnik, ne mezhepsel fark vardır. İkisi de Kibele'nin soyundandır.

Alevilerde MUSAHİPLİK kurumu vardır: Bu "yol kardeşliği" anlamında kullanılır. Bu kardeşlik "kan kardeşliği", "kan yolu ile olan akrabalık" dışında kurulan sosyal-toplumsal bir akrabalıktır. "Kan bağına" dayanan "akrabalık" bir anlamda zorunlu bir akrabalık iken, bu türdeki akrabalık tamamen gönüllülük esasına dayalı bir akrabalıktır.

Musahip ailelerin çocukları, birbiriyle evlenemezler. Bu, kardeşlik, dostluk ve insanların barış içinde yaşamalarına yardımcı olan bir kurumdur. Evlenen çiftler, başka evli çiftlerle musahiplik kurarlar. Bu kurum günümüzde kırsal kesimde de önemini korur. Kentlerde musahiplik kurumuna fazlaca rastlanmamaktadır.

Alevilikte kadınları dövmek (ince ya da kalın çubukla) bir hak olarak görülmez. Alevilerde kadın dövülmez mi? Dövülür. Çünkü erkek egemen toplum birbirine benzer ve etkilenir. Kültürel durumla aşılan bir konudur. Ama kadınları dövme bir hak olarak erkeğe verilmemiştir.

Alevi kökenli olmak benim için yaşamı algılamak bakımından bir zenginlik oldu ama hiçbir zaman bu unsurları siyasi kimliğimle ön plana çıkarmadım. Köklerimi besleyen Anadolu suyu, gerek siyasal, gerekse sendikal yaşamda geniş kitlelere ulaşıp onlarla diyalog kurmama mutlaka yardımcı olmuştur. Bana öyle geliyor ki benim için asıl avantaj siyasete örgüt tabanından başlamış olmaktı. Arkamda büyük bir sendikal güç vardı.

GÜNÜMÜZ SOSYAL YAŞAMINDA KADININ YERİ

Ülkemizde sendika ve siyasette kadın olmak önemli bir olgu. Toplumsal mücadeledeki kadını Alevi diye tanımlamak doğru olmaz. İkisi de evrensel uğraş olan sendika ve siyasette kadının konumunu sizlerle paylaşmak istiyorum. Burada bir gerçeği gözardı etmemek lazım...O da şudur: Alevi kadınların ülkemizdeki toplumsal mücadelede önderlik ettiği alanların çokluğudur. Bunu sağlayan, Alevilikte kadının ikinci sınıf yurttaş olmaması, erkekle eşit yetiştirilmesi ve yaşama katılımıdır. Bu durum Alevi kadınları için önemli bir artıdır ve toplumsal mücadeledeki konumları adına şanstır...

KADIN VE SENDİKA

İşçiler: Ülkesi, ulusu, dini, mezhebi, siyasal görüşü, ana dili, rengi, uğraşı, cinsiyeti, yaşı ne olursa olsun, bütün işçilerin beklentileri ortaktır. Ve onları bir arada tutan bu beklentileridir. Kadın ve sendika, kavramları ülkemizde yeterince algılanmış değildir. Herkes bu sözcüklere kendince anlamlar yüklüyor. Sendikacı denilince; ülke ekonomisini bilmeyen, yürüyüşlere katılan, yerli yersiz masaya yumruğunu vuran, yalnızca grev yapmayı bilen, ülkedeki tüm olumsuzlukların nedeni olarak gösterilen tespihli, bıyıklı insanlar akla geliyor. Oysa sendikacılar, ülke ekonomisini yakından izleyen, işçileriyle bütünleşen, çalışma barışına katkıları yadsınmayan, kendini geliştirmeye çalışan, işçi kökenli, yurtsever insanlardır.

Kadın çalışma yaşamına endüstri devrimiyle girmiştir. Ama sendikalarda kendilerini göstermeleri bir hayli gecikmiştir. Neden sendikacılık erkek işi olarak algılanmakta? Çünkü ilk ve en eski sendikalar erkeklerin yoğun olarak çalıştığı iş kollarında; madencilik, demir-çelik, gemi yapımı, dokuma endüstrisinde v.b. başlamıştır. Giderek bu iş kollarının önemini yitirmeleri sonucu beyaz yakalılar sendikacılığın gelişmesinde etkili olmuştur.

Ülkemizde kadınların, sendikalarıyla bütünleşmesi, çalışan kadınların sorunlarının çözümü ile mümkündür.

Çözüm: İstihdam politikaları oluşturulurken, kadınlar sessiz ve yedek işgücü olarak düşünülmemeli, kadınların çalışma hakkı, toplumsal sorumlulukları ve işlevleri de göz önünde bulundurularak, çağdaş toplumların kurumsal yapıları ile desteklenerek korunmalıdır. Analık durumunda kadının işini ve mesleki kariyerini koruması ile ilgili yasal düzenlemeler yapılmalıdır. Kadının örgütlenme hakkını kullanabilmesi için örgütlenme önündeki engeller kaldırılmalıdır. Kayıt dışı sektörde, güvencesiz, korumasız ve düşük ücretle çalıştırılan kadınların emekleri korunmalıdır.

12 Eylül sonrası ülkemizde hızla örgütlenen kamu çalışanları sendikalarının önemli kadın önderlerinin Alevi olduklarını öğreniyoruz. Bu da bize Aleviliğin değil Alevilerin siyasallaştıklarını gösteren önemli bir durumdur. İşçi sendikalarında, demokratik kitle örgütlerinde öne çıkmış Alevi kadınların varlığını biliyoruz ...

KADIN VE SİYASET

Kadının siyasi yaşama girişi Cumhuriyet devrimleri sonrasına rastlar. Kadın hakları ülkemizde konuşulurken, yasalarda yer alırken; birçok Batılı ülkede henüz kadın haklarından söz edilmiyordu bile ... Ülkemizde kadınlara seçme ve seçilme hakkı 5 Aralık 1934'te verildi. Cumhuriyet Türkiyesinde örgütlerin hepsi erkekler tarafından kurulmuştur. Kuruldukları mekanlar da erkeklerin yoğun yaşadığı mekanlardır: Örgütün kuruluş aşamasında tartışmaların içinde yer almayan; örgüt harcının karılmasına katılmayan kadınlarımız; doğallıkla bir örgütsel kimlik edinmemektedir. Örgütlerin hemen hepsi erkekler tarafından kurulduğundan, erkek egemenliği tartışmasız olarak öne geçiyor. Ancak kadınlar yine de erkek egemen yapıya rağmen uğraş veriyor. Bu sözlerimizin kanıtı 550 kişilik TBMM'de 13 kadın milletvekilinin oluşudur.

Ülkemizde erkek egemen bakış, yaşamın her alanına yansımaktadır. Dinimiz, geleneksel aile yapımız, bu bakış daha da güçlendirmektedir. Bu bakıştan, en çok da "milliyetçi muhafazakar" politikalar yararlanmışlardır. Nitekim bu bakışın ağır bastığı siyasal partilerde, önder, kadın bile olsa, tavır "erkek"cedir, Yazısız yasalar çoğu kez yazılı yasaların önüne geçmektedir. Örgütler erkeklerin yönlendirme ve egemen bakışı nedeniyle çok az sayıda kadını, göstermelik olarak barındırmaktadır.Yoksa hiçbir örgütün tüzüğünde erkekler egemen olacak diye bir hüküm yoktur.

5 Aralık 1934'te kadınlarımıza seçme ve seçilme hakkı yasal olarak tanınmıştır, ancak yasalarda varolan bu hak, yaşama tam anlamıyla yansımamıştır. Kadınlar onlarca yıldır sadece seçme eylemiyle tanışıktır. Seçme ve seçilme eylemini birlikte yaşama dönüştürmelerinin tarihi çok yenidir. Yalnızca siyasi partilerde değil, kuruluş amacı ne olursa olsun, eğer kadınlarca kurulmuş değilse, kitle örgütlerinde de durum budur.

Gelişmiş ülkelerdeki kadının toplumsal yaşamın her alanında üstlendiği görevle; azgelişmiş ve gelişmekte olan ülke kadınlarının durumu önemli farklılıklar gösteriyor. Örneğin gelişmiş ülke kadını politikaya giriyor. Tabandan başladığı mücadeleyi tepelere taşıyabiliyor. Azgelişmiş ülkede babadan, kocadan bırakılan bayrak taşınıyor. Bunlar da ekonomik olarak güçlü aileler. Bunlara örnek Pakistan ile Benazir Butto'dur... Gelişmekte olan ülkelerse, her ikisine de benziyor ya da benzemiyor. Kendince farklılıklar taşıyor.

Siyasi parti, sendika ya da demokratik kitle örgütü, hangisi olursa olsun, hepsinin ortak yanı örgütlü yapı oluşları.Erkek de kadın da örgütün içinde örgütsel kimliğini kazanır. Örgütle bütünleşmesi, onu ikinci evi görmesi kayıtlı üye olmasıyla, olmuyor. Kadınların da aktif üye olmak, yönetim organlarına seçilerek dünyasını geliştirmek hedefi olmalı.

Örgütlü yapılardaki yetişmiş kadınları politikaya taşımak, artık bir zorunluluktur. Öncelikle bu anlamda yasakların kaldırılması, çağdaş demokrasinin altın kurallarıyla yaşama dönüştürülmesi önemlidir.

Biraz da özeleştiri yapalım; kadınları amaçlarından kırılgan oluşları uzaklaştırıyor: Kadınların ne yazık ki, yanlış bir onur anlayışı var, Onur, çabucak kırılacak tabak çanak gibi bir şey değildir. Kadınları üzmek ve amacından uzaklaştırmak çok kolay oluyor. Oysa, özgür olan kadını, kimse kolay kolay incitemez. O sıradan saldırılara karşı sabrını, öfkesini sakinlikle aşarsa başarılı olur. Kadınlar, başkalarının kendisini üzemeyeceğini öğrenmeli ve amaçlarından uzaklaşmamalıdırlar.

ÖNDE OLAN KADINLARIN ÇOĞU ALEVİ

Ülkemizde toplumsal mücadeledeki kadınların köklerine baktığımızda Alevi-Bektaşi inancıyla yetişen kadınları toplumsal mücadelenin üst noktalarında daha çok görüyoruz.Özellikle, kırsal kesimde ve kentlerin varoşlarında dar gelirli ailelerin kızları ve kadınlar toplumsal mücadeleye çabuk alışıp, seçip seçiliyorlar. Onların en zor alanlarda ülkenin ses duvarını aştıklarını görüyoruz.

Alevi ve Bektaşilerde kadına bakış eşitlik temeli üzerine kurulsa da Alevi kadınların aldıkları yolun fazla olmadığını görüyoruz.Türkiyeli kadınların toplumsal konumunu anlatırken; ilkleri ve tekleri sayıyoruz. Bu durum etnik, mezhepsel, siyasi farklılıkları ne olursa olsun; ülkemizde kadın hareketinin özlenen noktada olmadığı gerçeğini yansıtıyor.

Alevi örgütlenmelerini incelediğimizde kuruluş aşamasında kadınlar az sayıda yer almaktadır ve hiçbirinin başkanı kadın değildir. Bunun nedeni konumlandıkları sistemin kadına bakışı ile yakından ilgilidir. Avrupa'da örgütlenen Alevi Federasyonu ileri adım olarak bir kadın genel sekreter seçmiştir. Alevi örgütlenmelerindeki ilk kadın yöneticiler; başkan yardımcısı (Miyase İlknur) ve genel sekreter (Gülizar Cengiz)dir. Bu örnekler bize Alevilerin kadına bakışını ve konumunu gözden geçirmeleri gereğini gösteriyor.

Alevi toplumu sistemin parçası olduğu için kendi içinde eşitlikçi olması, yeterli değil... Sistemin dışında konumlanmıyorlar. Dinimizdeki bakışın dışında Alevi-Bektaşiliğin kadına bakışının ayrımcılığı ret eden tavrına karşın; ülkemiz gerçekliğinden ayrı düşünmek olanaksızdır. Alevi-Bektaşi kadın gerçekliğini, Türkiye kadın gerçekçiliğiyle ayrı düşünmek yerine aynı düşünmek ve anlamak bir zorunluluktur.

KAYNAKÇA

1- Hacı Bektaş Efsaneden Gerçeğe, İst, 1998, Irene Melikoff

2- Tektanrılı Dinler Karşısında Kadın, İst, 1995, Fatmagül Berktay

3- Benim Kabem İnsandır, İst, 1996, Cemal Şener

4- Geleneksel Anadolu Aleviliği, Ankara, 1998, Piri Er

5- Alevi- Bektaşilik'te Kadın ve Feminizm, İlhan Cem Erseven, "Alevilik Üstüne Ne Dediler?" adlı kitaptan. Ant Yayınları, İst, 1992.

Pir Sultan Abdal Kültür Sanat Dergisi - Sayı 43 / Mart - Nisan 2001 - Sayfa: 69-80